Đề xuất đặt ra một hướng tiếp cận dài hạn, chuyển trọng tâm từ kiểm soát người đã nghiện sang ngăn chặn nguy cơ hình thành những thế hệ hút thuốc mới.

Ngày 21/10, Quốc hội khóa XVI đã nghe Tờ trình dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Dự thảo tập trung hoàn thiện các quy định quản lý, cụ thể hóa chính sách cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, siết chặt hoạt động kinh doanh thuốc lá trên môi trường điện tử cùng các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, quy định cấm bán thuốc lá theo năm sinh từng được nghiên cứu, đánh giá tác động trong quá trình xây dựng chính sách hiện chưa xuất hiện trong dự thảo trình Quốc hội.

Sự vắng mặt của chính sách này đang thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn, đặc biệt là các chuyên gia điều trị những bệnh lý liên quan đến thuốc lá.

Hội Ung thư Việt Nam, Hội Hồi sức cấp cứu và Chống độc Việt Nam cùng Bệnh viện Bạch Mai đã có văn bản kiến nghị bổ sung giải pháp xây dựng thế hệ trẻ không thuốc lá, với đề xuất trọng tâm là cấm bán, cung cấp, mua hộ thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi, kể cả sau khi họ đủ 18 tuổi.

Điều các chuyên gia muốn thay đổi là cách tiếp cận đối với một sản phẩm có khả năng gây nghiện cao, gây ra những hậu quả sức khỏe kéo dài hàng chục năm nhưng vẫn tiếp tục thu hút người sử dụng mới qua từng thế hệ.

Khoảng trống pháp lý sau tuổi 18

Trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư, TS-BS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho hay, Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành lên tới 41,1%, tương đương khoảng 4 trong 10 người.

Đáng chú ý, thuốc lá tiếp tục gây ra gánh nặng bệnh tật và tử vong rất lớn. Theo số liệu được dẫn trong tài liệu tư vấn chính sách của Bệnh viện Bạch Mai, mỗi năm Việt Nam có khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và 18.800 người tử vong liên quan đến hút thuốc thụ động. Những tổn thất ấy còn kéo theo chi phí điều trị, suy giảm năng suất lao động và gánh nặng chăm sóc người bệnh đối với hàng triệu gia đình.

Nghiên cứu về chi phí bệnh tật liên quan đến thuốc lá tại Việt Nam cho thấy, riêng năm 2022, thiệt hại kinh tế do 35 bệnh có liên quan đến thuốc lá đã lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP, cao hơn 5 lần số thu thuế thuốc lá được dẫn để so sánh. Nếu tính thêm các tác động môi trường, tổn thất kinh tế - xã hội còn lớn hơn đáng kể.

Những con số này cho thấy, nguồn thu ngân sách từ thuốc lá cần được nhìn nhận trong tương quan với chi phí mà toàn xã hội phải gánh chịu, thay vì chỉ đánh giá hiệu quả kinh tế của hoạt động sản xuất, kinh doanh sản phẩm này.

Theo TS-BS.Nguyễn Trung Nguyên, một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất là khả năng gây nghiện rất cao của nicotine. Nghiên cứu được ông dẫn lại cho thấy xác suất tích lũy chuyển từ sử dụng sang lệ thuộc đối với nicotine lên tới 67,5%, trong khi tỷ lệ tương ứng đối với rượu là 22,7%, cocaine 20,9% và cần sa 8,9%. Đây là kết quả của một nghiên cứu so sánh cụ thể, không đồng nghĩa mọi dạng sử dụng nicotine đều có mức độ lệ thuộc cao hơn tất cả các chất gây nghiện khác.

Nghiên cứu về chi phí bệnh tật liên quan đến thuốc lá tại Việt Nam cho thấy, riêng năm 2022, thiệt hại kinh tế do 35 bệnh có liên quan đến thuốc lá đã lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP, cao hơn 5 lần số thu thuế thuốc lá được dẫn để so sánh.

Quá trình lệ thuộc nicotine có thể hình thành sớm, trong khi việc cai thuốc thường rất khó khăn. Nghiên cứu của Chaiton và cộng sự năm 2016 cho thấy một số người hút thuốc có thể cần tới khoảng 30 lần cố gắng mới bỏ thuốc thành công.

Điều đáng quan tâm là nguy cơ bắt đầu hút thuốc không chấm dứt ở tuổi 18. Theo số liệu điều tra được Bộ Y tế dẫn trong báo cáo đánh giá tác động chính sách, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới 15-19 tuổi là 5,46%, nhưng tăng lên 32,6% trong nhóm 20-24 tuổi.

Chênh lệch này đặt ra câu hỏi về hiệu quả bảo vệ của quy định hiện hành. Pháp luật nghiêm cấm bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, song sau độ tuổi này, người trẻ lại có thể mua thuốc lá hợp pháp, đúng vào giai đoạn nguy cơ hình thành thói quen sử dụng nicotine vẫn ở mức đáng lo ngại.

Theo phân tích của TS-BS.Nguyễn Trung Nguyên, nếu chính sách chỉ tập trung hạn chế hút thuốc ở trẻ em, tuyên truyền tác hại và hỗ trợ người đã nghiện cai thuốc, những thế hệ người hút mới vẫn có thể tiếp tục xuất hiện. Hệ thống y tế sẽ phải duy trì các biện pháp can thiệp đối với hậu quả của thuốc lá, trong lúc nguồn phát sinh người nghiện mới chưa được kiểm soát hiệu quả.

Ông nhấn mạnh, người đang hút thuốc cần được nhìn nhận là những người chịu ảnh hưởng của tình trạng lệ thuộc nicotine, cần được tư vấn, điều trị và hỗ trợ cai nghiện phù hợp. Chính sách bảo vệ thế hệ tương lai phải được xây dựng song song với trách nhiệm chăm sóc những người đã sử dụng thuốc lá.

Đề xuất cấm bán thuốc lá theo thế hệ

Tại Báo cáo số 852/BC-BYT ngày 20/5/2026 Bộ Y tế đã đánh giá tác động của chính sách cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá. Báo cáo phân tích các phương án chính sách, bao gồm duy trì quy định hiện hành, cấm mua và sử dụng thuốc lá theo thế hệ, hoặc chỉ cấm bán thuốc lá cho những người sinh từ mốc thời gian nói trên.

Kết quả đánh giá xác định phương án cấm mua, sử dụng thuốc lá theo thế hệ, đồng thời cấm bán cho nhóm đối tượng này, có tiềm năng tạo ra lợi ích sức khỏe và kinh tế lớn nhất trong dài hạn. Tuy nhiên, phương án chỉ cấm bán cũng được đánh giá có tác động tích cực, đồng thời giảm bớt những yêu cầu kiểm soát trực tiếp hành vi cá nhân.

Mô hình được Bộ Y tế sử dụng và dẫn lại trong tài liệu tư vấn chính sách của Bệnh viện Bạch Mai, nếu quy định được thực thi với mức độ tuân thủ tốt, chính sách có thể giúp ngăn khoảng 6,55 triệu nam giới Việt Nam trở thành người nghiện thuốc lá. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới được dự báo giảm từ 38,4% năm 2028 xuống 21,3% năm 2045 và còn 5,5% vào năm 2074.

Đây là những kết quả dự báo theo mô hình, phụ thuộc vào giả định thực thi chính sách, không phải số liệu chắc chắn sẽ đạt được trong thực tế.

Đáng chú ý, đề xuất đã trải qua quá trình xem xét trước khi được rút khỏi dự thảo. Theo tài liệu tư vấn chính sách, Tờ trình bổ sung của Bộ Y tế ghi nhận 20/23 thành viên Chính phủ tán thành chính sách, trong đó có ba thành viên kèm ý kiến; Bộ trưởng Bộ Công Thương không tán thành. Việc chưa đạt được sự thống nhất cần thiết giữa các cơ quan liên quan là một trong những vấn đề của quá trình hoàn thiện dự án Luật.

Trước thực tế này, các hội chuyên ngành y tế kiến nghị xem xét đưa trở lại ít nhất quy định cấm bán, cung cấp, mua hộ thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi, kể cả sau khi đủ 18 tuổi.

Khác với biện pháp cấm thuốc lá hoàn toàn đối với mọi công dân, chính sách theo thế hệ được thiết kế nhằm ngăn chặn nguồn người hút mới. Những người sinh trước mốc quy định vẫn được mua thuốc lá theo pháp luật hiện hành, trong khi những người thuộc thế hệ được bảo vệ sẽ không được bán thuốc lá trong suốt cuộc đời.

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này tạo ra sự thay đổi từng bước trong cơ cấu người sử dụng, thay vì làm biến động ngay lập tức toàn bộ thị trường thuốc lá. Các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh có thể có thời gian điều chỉnh hoạt động, chuyển đổi ngành nghề và thích ứng với sự thay đổi nhu cầu tiêu dùng.

Dẫu vậy, tính khả thi của chính sách vẫn cần được xem xét đầy đủ, bao gồm tác động đến hoạt động kinh doanh, nguy cơ phát sinh thị trường bất hợp pháp, trách nhiệm kiểm tra của người bán và chi phí tổ chức thực thi.

Các chuyên gia đề xuất trọng tâm kiểm soát nên đặt ở hoạt động cung ứng thuốc lá, thay vì xử phạt người trẻ vì hành vi hút thuốc. Cơ sở bán lẻ sẽ chịu trách nhiệm xác định năm sinh của người mua, ngăn chặn hoạt động bán hoặc mua hộ trái quy định. Việc sử dụng căn cước công dân, định danh điện tử cùng cơ chế thanh tra, xử lý vi phạm có thể hỗ trợ quá trình thực hiện.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy cách tiếp cận theo thế hệ đã được một số quốc gia lựa chọn. Vương quốc Anh ban hành luật vào tháng 4/2026, cấm bán, mua hộ thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2009 trở đi. Maldives áp dụng chính sách tương tự đối với người sinh từ năm 2007, có hiệu lực từ tháng 11/2025.

Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng duy trì được chính sách này. New Zealand đã bãi bỏ quy định cấm thuốc lá theo thế hệ năm 2024, trong khi Malaysia không đưa phương án tương tự vào luật sau những tranh luận về tính hợp hiến. Những kinh nghiệm trái chiều cho thấy hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào thiết kế pháp lý, sự đồng thuận và năng lực thực thi.

Theo TS-BS.Nguyễn Trung Nguyên, điều quan trọng nhất trong lần sửa luật này là xác lập một tầm nhìn phòng bệnh đủ dài hạn, bởi những thiệt hại của thuốc lá thường tích lũy qua nhiều năm, trong khi lợi ích của việc ngăn chặn một người trẻ bắt đầu hút thuốc có thể kéo dài suốt cuộc đời.

Ông cho rằng, chính sách cần giải quyết nguyên nhân hình thành tình trạng lệ thuộc nicotine, đồng thời tiếp tục bảo đảm các chương trình hỗ trợ cai nghiện đối với người đang hút thuốc. Việc duy trì mãi cách tiếp cận xử lý hậu quả sẽ khó tạo ra sự thay đổi căn bản đối với gánh nặng bệnh tật do thuốc lá gây ra.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Đây cũng là thời điểm đáng chú ý bởi người sinh ngày 1/1/2010 sẽ đủ 18 tuổi vào ngày 1/1/2028. Nếu chính sách cấm bán theo thế hệ được lựa chọn, việc xác định mốc áp dụng có ý nghĩa trực tiếp đối với phạm vi những người được bảo vệ.