Đề xuất cấm toàn diện để kiểm soát từ gốc

Khi các sản phẩm này len lỏi ngày càng sâu vào đời sống, đặc biệt trong giới trẻ, câu chuyện không còn dừng ở quản lý một loại hàng hóa mới, mà là lựa chọn cách ứng phó với một nguy cơ nghiện mới đang tăng tốc.

Trong bối cảnh đó, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất cấm toàn diện các sản phẩm này, cho thấy một cách tiếp cận mạnh tay và mang tính phòng ngừa từ sớm.

Việc xây dựng Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được xác định là yêu cầu cấp bách nhằm kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.

Sau hơn 10 năm thực thi, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã góp phần giảm tỷ lệ hút thuốc. Đây là kết quả không thể phủ nhận. Tuy nhiên, chính ở thời điểm này, thực tế lại đang vận động nhanh hơn so với khuôn khổ pháp lý hiện hành.

Việt Nam hiện vẫn có hàng triệu người hút thuốc, nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới. Khoảng 15,8 triệu người đang hút thuốc lá.

Tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1%, nữ giới chiếm 0,6%. Những con số này cho thấy gánh nặng bệnh tật liên quan đến thuốc lá chưa hề nhỏ đi. Nói cách khác, bài toán cũ còn chưa được giải quyết xong thì bài toán mới đã xuất hiện, thậm chí phức tạp hơn vì đối tượng bị nhắm tới ngày càng trẻ hơn.

Điều đáng lo là sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới không chỉ bổ sung thêm một lựa chọn tiêu dùng, mà đang làm thay đổi bản chất của nguy cơ nghiện nicotine.

Nếu thuốc lá truyền thống gắn với hình ảnh đã dần bị cảnh báo và xa lánh, thì thuốc lá thế hệ mới lại được khoác lên một diện mạo khác, bắt mắt hơn, hiện đại hơn, dễ tiếp cận hơn. Chính sự thay đổi về hình thức này khiến nhiều người, nhất là thanh thiếu niên, dễ lầm tưởng đây là sản phẩm ít hại, thậm chí là vô hại.

Dù được quảng bá với nhiều thông điệp như “ít hại hơn”, các bằng chứng khoa học cho thấy thuốc lá điện tử và thuốc lá mới vẫn phát sinh nhiều chất độc hại. Khí dung từ các sản phẩm này có thể chứa nicotine gây nghiện, kim loại nặng, các hợp chất hữu cơ bay hơi và một số chất có khả năng gây ung thư. Nói cách khác, cái gọi là “ít hại hơn” nếu có, cũng không đồng nghĩa với “an toàn hơn”, càng không thể được hiểu thành “có thể chấp nhận được” ở quy mô cộng đồng.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự án Luật là định hướng quản lý chặt, thậm chí cấm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Đồng thời, dự thảo cũng đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán nhằm giảm mức độ tiếp cận và hạn chế tác động quảng bá gián tiếp tới người tiêu dùng.

Đây là đề xuất đáng chú ý không chỉ vì mức độ mạnh tay, mà còn vì cách tiếp cận. Thay vì chỉ xử lý phần ngọn như quảng cáo sai sự thật hay bán sai đối tượng, dự thảo đặt vấn đề kiểm soát ngay từ gốc, tức là kiểm soát sự hiện diện của sản phẩm trong không gian tiêu dùng. Đây là cách tiếp cận có cơ sở, bởi với các sản phẩm gây nghiện, càng dễ thấy, càng dễ tiếp cận, càng dễ bình thường hóa hành vi sử dụng.

Các chuyên gia cho rằng việc luật hóa các quy định này là cần thiết để bảo đảm hiệu lực lâu dài, tránh tình trạng buôn bán, quảng cáo trá hình hoặc chuyển dịch sang các hình thức kinh doanh khó kiểm soát. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước đi mạnh mẽ nhằm ngăn chặn sớm các sản phẩm gây nghiện mới trước khi bùng phát rộng trong cộng đồng. Điểm quan trọng ở đây là hành động sớm. Với các sản phẩm gây nghiện, càng chậm kiểm soát, chi phí xã hội để xử lý hậu quả càng lớn.

Tại Việt Nam, sau khi triển khai các quy định cấm theo Nghị quyết của Quốc hội, bước đầu đã ghi nhận những tín hiệu tích cực như giảm quảng cáo công khai, giảm số ca cấp cứu và xu hướng giảm sử dụng trong nhóm thanh thiếu niên. Cùng đó, đã bắt đầu xử lý hình sự việc buôn bán thuốc lá điện tử. Kết quả sơ bộ khảo sát ở ba thành phố cho thấy tỷ lệ sử dụng giảm mạnh trong nhóm học sinh từ 13 đến 17 tuổi và từ 18 đến 24 tuổi.

Cần hành động sớm để bảo vệ thế hệ trẻ

Các chuyên gia y tế nhận định, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá lần này không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện hành mà còn phải đón đầu các nguy cơ mới. Đây là cơ hội quan trọng để hoàn thiện hành lang pháp lý, kiểm soát hiệu quả các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Theo dự thảo, Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách lớn. Thứ nhất, cấm toàn diện các hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, bao gồm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, sử dụng. Thứ hai, cấm trưng bày thuốc lá tại các điểm bán lẻ nhằm giảm khả năng tiếp cận và hạn chế tác động kích thích hành vi tiêu dùng, đặc biệt với giới trẻ.

Các chính sách này được xây dựng trên cơ sở bám sát định hướng của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, đồng thời phù hợp với các cam kết quốc tế về kiểm soát thuốc lá.

Theo các chuyên gia, công tác truyền thông chính sách được xác định đóng vai trò then chốt trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Đây không chỉ là kênh cung cấp thông tin mà còn là cầu nối giúp người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan hiểu rõ sự cần thiết của việc sửa luật.

Thông qua các hoạt động hội thảo, đối thoại và cung cấp thông tin chính thống, Bộ Y tế đã và đang đẩy mạnh truyền thông về tác hại của thuốc lá truyền thống và các sản phẩm thuốc lá mới, những bất cập trong quy định hiện hành, cũng như sự cần thiết phải siết chặt quản lý, tiến tới cấm các sản phẩm gây nghiện mới.

Đặc biệt, việc truyền thông giúp nâng cao nhận thức về nguy cơ của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, những sản phẩm chứa nicotine gây nghiện và tiềm ẩn nhiều rủi ro chưa được đánh giá đầy đủ. Suy cho cùng, một đạo luật muốn đi vào đời sống thì không chỉ cần đúng về chính sách, mà còn phải tạo được đồng thuận xã hội.

Muốn có đồng thuận, phải thuyết phục được người dân rằng đây không phải là sự cấm đoán cực đoan, mà là lựa chọn cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước một làn sóng nghiện mới đang âm thầm hình thành.