Trường Đại học Y tế công cộng vừa tổ chức Hội thảo chia sẻ kết quả nghiên cứu về thực trạng vi phạm quy định cấm bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại các điểm bán lẻ, đồng thời đánh giá mức độ phơi nhiễm với quảng cáo, khuyến mại các sản phẩm thuốc lá mới của người trưởng thành trong năm 2025.

Kết quả khảo sát trên 2.462 sinh viên tại Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TP.HCM cho thấy, 14,3% sinh viên đã từng thử thuốc lá điện tử và 3,3% hiện đang sử dụng.

Hội thảo nhằm cung cấp các bằng chứng cập nhật về thực trạng bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam; đồng thời tiếp nhận ý kiến từ chuyên gia, cơ quan quản lý, các tổ chức liên quan và cơ quan báo chí để hoàn thiện các khuyến nghị chính sách, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi các quy định về phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đây cũng là hoạt động thuộc khuôn khổ dự án hỗ trợ phòng, chống tác hại của thuốc lá thông qua việc cung cấp bằng chứng về thực trạng bán, quảng cáo và khuyến mại các sản phẩm thuốc lá mới tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp ngăn ngừa tác hại của thuốc lá mới, do Tổ chức Chiến dịch vì Trẻ em Không thuốc lá tài trợ.

Theo đó, nghiên cứu được triển khai theo ba hợp phần chính, gồm khảo sát nhóm sinh viên từ 18 đến 24 tuổi nhằm đánh giá thực trạng sử dụng và mức độ phơi nhiễm với quảng cáo, khuyến mại thuốc lá mới; khảo sát các điểm bán lẻ từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng để ghi nhận mức độ tuân thủ cũng như xu hướng chuyển dịch hoạt động kinh doanh; đồng thời phân tích dữ liệu trên các nền tảng số nhằm theo dõi sự thay đổi của môi trường truyền thông trực tuyến liên quan đến các sản phẩm thuốc lá mới.

Kết quả khảo sát trên 2.462 sinh viên tại Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TP.HCM cho thấy, 14,3% sinh viên đã từng thử thuốc lá điện tử và 3,3% hiện đang sử dụng. Đối với thuốc lá nung nóng, tỷ lệ tương ứng là 6,2% đã từng thử và 0,8% hiện đang sử dụng. Đáng chú ý, độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng các sản phẩm thuốc lá mới chỉ khoảng 16,9 tuổi, cho thấy xu hướng tiếp cận ngày càng sớm trong giới trẻ.

Ngày 30/11/2024, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 173, đánh dấu bước tiến quan trọng về pháp lý trong công tác quản lý thuốc lá khi quy định cấm toàn diện thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại Việt Nam từ năm 2025. Quy định này cấm mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Sau khi chính sách được triển khai, nghiên cứu ghi nhận những chuyển biến tích cực bước đầu trong kiểm soát các sản phẩm này. Khảo sát tại 126 điểm bán lẻ từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và có địa chỉ cụ thể trên Google Maps cho thấy 64,3% cơ sở đã đóng cửa, phản ánh tác động rõ rệt của Nghị quyết 173 trong việc chấm dứt hoạt động kinh doanh công khai tại các cửa hàng trực tiếp.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra sự chuyển dịch đáng chú ý của các hoạt động kinh doanh, quảng cáo và tiếp thị sang môi trường Internet.

Trong số các điểm bán được khảo sát, 34,9% đã chuyển sang hình thức bán hàng trực tuyến. Đồng thời, 39,2% sinh viên cho biết vẫn tiếp xúc với quảng cáo thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng trong vòng 30 ngày qua, chủ yếu qua Facebook với 65,2%, TikTok 48,7%, Google 48,3% và YouTube 35,4%.

Kết quả này cho thấy, khi hoạt động bán hàng trực tiếp bị hạn chế, các tổ chức và cá nhân kinh doanh đã nhanh chóng thích ứng bằng cách đẩy mạnh hiện diện trên Internet, tận dụng mạng xã hội, nền tảng tìm kiếm và các hình thức quảng bá trực tuyến để duy trì khả năng tiếp cận người dùng. Môi trường xã hội và truyền thông số vì vậy tiếp tục có ảnh hưởng rõ rệt đến hành vi tiếp cận và sử dụng, đặc biệt trong nhóm thanh thiếu niên.

Theo đại diện Tổ chức Chiến dịch vì Trẻ em Không thuốc lá, Ths.Bùi Thị Thu Giang, Quản lý chương trình, cho biết các bằng chứng từ nghiên cứu quốc tế cho thấy những tập đoàn thuốc lá lớn trên thế giới đang sử dụng mạnh mẽ các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Instagram, TikTok để quảng bá các sản phẩm thuốc lá mới.

Trong giai đoạn từ năm 2018 đến 2025, đã ghi nhận 3,4 tỷ lượt nội dung quảng cáo ba sản phẩm điển hình tại hơn 60 quốc gia, tiếp cận khoảng 385 triệu tài khoản, chủ yếu trên Instagram. Trong đó, 40% người xem là người dưới 25 tuổi, tương đương khoảng 150 triệu thanh thiếu niên, bao gồm 16 triệu người dưới 18 tuổi.

Tại Hội thảo, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng những bằng chứng thu thập được không chỉ phản ánh thực trạng hiện nay mà còn chỉ ra những thách thức mới trong công tác kiểm soát quảng cáo, khuyến mại và tiếp thị thuốc lá trên môi trường Internet.

PGS-TS.Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng cho biết, mặc dù quy định cấm đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 theo nghị quyết của Quốc hội, song thực tế sử dụng và mức độ phơi nhiễm quảng cáo trong sinh viên tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM vẫn ở mức đáng báo động.

Kết quả nghiên cứu cho thấy khoảng 14% sinh viên từng thử thuốc lá điện tử và 3% đang sử dụng. Đối với thuốc lá nung nóng, tỷ lệ tương ứng là 6% và 0,8%. Đặc biệt, độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng các sản phẩm này chỉ khoảng 16,9 tuổi.

Không chỉ vậy, nhận thức sai lệch về các sản phẩm này còn khá phổ biến. Có 37,8% sinh viên cho rằng thuốc lá điện tử không chứa nicotine, 15% cho rằng khói chỉ là hơi nước vô hại, 43,6% tin rằng sản phẩm này giúp bỏ thuốc lá truyền thống, trong đó riêng sinh viên nữ tỷ lệ này lên tới hơn 62%, và 32,5% cho rằng hơi thuốc thụ động là an toàn.

Đáng chú ý, nhiều người trẻ còn gắn thuốc lá điện tử với những hình ảnh tích cực. Có tới 74,8% cho rằng việc sử dụng thuốc lá điện tử trông hấp dẫn, 57,7% cảm thấy tự tin hơn khi sử dụng, 41,7% cảm thấy bình tĩnh hơn và 38,3% cho rằng mang lại cảm giác vui vẻ.

Theo TS.Trần Thị Bích Thảo, đại diện nhóm nghiên cứu Trường Đại học Y tế công cộng, những kết quả này cho thấy môi trường xã hội và truyền thông số đang tiếp tục tác động mạnh mẽ đến hành vi của người trẻ, đặc biệt là trong bối cảnh các hoạt động kinh doanh đã chuyển dịch sang nền tảng trực tuyến.

Nhóm nghiên cứu cũng cho rằng, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, tăng cường giám sát và thực thi pháp luật, cần đẩy mạnh truyền thông nhằm thay đổi nhận thức và hành vi sử dụng thuốc lá, qua đó góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên và trẻ em.

Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá mới ngày càng biến tướng và lan rộng trên môi trường số, yêu cầu đặt ra không chỉ là kiểm soát mà còn là hành động kịp thời, đồng bộ và hiệu quả hơn, nhằm bảo vệ thế hệ trẻ trước những nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe và tương lai của xã hội.

Được biết, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá Bộ Y tế đang tiến hành không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện hành mà còn phải đón đầu các nguy cơ mới. Đây là cơ hội quan trọng để hoàn thiện hành lang pháp lý, kiểm soát hiệu quả các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Theo dự thảo, Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách lớn. Thứ nhất, cấm toàn diện các hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, bao gồm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, sử dụng.

Thứ hai, cấm trưng bày thuốc lá tại các điểm bán lẻ nhằm giảm khả năng tiếp cận và hạn chế tác động kích thích hành vi tiêu dùng, đặc biệt với giới trẻ.