Gánh nặng bệnh tật gia tăng cùng tốc độ già hóa dân số

Già hóa dân số nhanh, sự thay đổi mô hình bệnh tật cùng những nguy cơ sức khỏe phát sinh từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và toàn cầu hóa đang đặt hệ thống y tế Việt Nam trước nhiều thách thức. Trong bối cảnh tuổi thọ ngày càng tăng, yêu cầu chăm sóc sức khỏe cũng trở nên phức tạp hơn, đặc biệt với những người mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính.

Bệnh không lây nhiễm đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ điều trị sang chủ động phòng bệnh, quản lý sức khỏe liên tục và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế dự phòng của người dân.

GS-TS.Nguyễn Văn Kính, Chủ tịch Hội Truyền nhiễm Việt Nam, Phó Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam nhận định, già hóa dân số là một trong những thách thức lớn đối với ngành y tế hiện nay. Cùng với sự gia tăng số lượng người cao tuổi, tỷ lệ người mắc nhiều bệnh lý đồng thời cũng có xu hướng tăng, đòi hỏi công tác theo dõi, điều trị và quản lý sức khỏe phải được tổ chức toàn diện, liên tục hơn.

Ở nhóm trên 60 tuổi, các bệnh lý thường gặp tập trung vào tim mạch, nội tiết và chuyển hóa. Nhiều người mắc cùng lúc hai đến ba bệnh, khiến việc điều trị trở nên phức tạp. Đáng chú ý, người có nhiều bệnh nền nếu mắc thêm các bệnh nhiễm trùng do virus, vi khuẩn hoặc nấm có nguy cơ diễn biến nặng, kéo dài thời gian điều trị và gia tăng chi phí y tế.

PGS-TS.Phan Hướng Dương, Phó Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho biết, Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và thuộc nhóm quốc gia có tốc độ già hóa nhanh trên thế giới.

Gần hai phần ba người cao tuổi có ít nhất một bệnh nền, trong đó hơn một nửa số người có bệnh nền mắc đồng thời nhiều bệnh lý. Thực trạng này đòi hỏi hệ thống y tế phải thích ứng bằng những mô hình chăm sóc phù hợp, bảo đảm khả năng phát hiện sớm, điều trị và quản lý bệnh lâu dài.

Bên cạnh già hóa dân số, gánh nặng bệnh không lây nhiễm cũng ngày càng gia tăng. Số liệu năm 2023 được PGS-TS. Phan Hướng Dương dẫn tại hội nghị cho thấy, nhóm bệnh này chiếm khoảng 79% tổng số ca tử vong tại Việt Nam, chủ yếu là bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và đái tháo đường.

Đáng lo ngại, nhiều trường hợp mắc bệnh nhưng chưa được phát hiện hoặc kiểm soát hiệu quả. Tỷ lệ mắc đái tháo đường tại Việt Nam được ghi nhận khoảng 7,8%, riêng Hà Nội khoảng 8,3%. Trong khi đó, tỷ lệ tăng huyết áp khoảng 26,2%, song khả năng phát hiện, điều trị và duy trì huyết áp đạt mục tiêu vẫn còn nhiều hạn chế.

Các chuyên gia cảnh báo, tăng huyết áp và đái tháo đường có thể tiến triển trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ rệt. Nhiều người chỉ phát hiện bệnh sau khi xuất hiện biến chứng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy thận hoặc tổn thương mắt, khiến việc điều trị khó khăn và tốn kém hơn.

Sự thay đổi lối sống cũng góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh tật. Chế độ ăn dư thừa năng lượng, ít vận động, sử dụng thuốc lá và rượu bia làm tăng nguy cơ béo phì, rối loạn chuyển hóa và bệnh tim mạch. Đáng chú ý, một số bệnh lý trước đây thường gặp ở người trưởng thành đang có xu hướng xuất hiện ở lứa tuổi trẻ hơn, trong đó đã ghi nhận trẻ em khoảng 10-11 tuổi mắc đái tháo đường.

Không dừng lại ở các bệnh mạn tính, ngành y tế còn đối mặt với nguy cơ gia tăng bệnh truyền nhiễm mới nổi và tái nổi. GS-TS. Nguyễn Văn Kính cho rằng, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự gia tăng giao lưu quốc tế có thể làm thay đổi điều kiện phát triển, lây truyền của các tác nhân gây bệnh. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải đồng thời nâng cao năng lực phòng, chống dịch bệnh và quản lý hiệu quả các bệnh không lây nhiễm trong cộng đồng.

Chuyển mạnh sang phòng bệnh, nâng cao năng lực y tế cơ sở

Trước những thách thức trên, đổi mới mô hình chăm sóc sức khỏe theo hướng dự phòng, phát hiện sớm và quản lý bệnh liên tục trở thành yêu cầu cấp thiết. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đã xác định định hướng chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, bảo vệ và nâng cao sức khỏe người dân.

PGS-TS.Phan Hướng Dương đánh giá, định hướng này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các bệnh không lây nhiễm ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, phòng bệnh cần được triển khai thực chất, gắn với sàng lọc, phát hiện sớm yếu tố nguy cơ và can thiệp kịp thời, thay vì chỉ dừng ở tuyên truyền thay đổi hành vi.

Chẳng hạn, người có tiền đái tháo đường nếu được phát hiện sớm, điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, tăng cường vận động và kiểm soát cân nặng có thể giảm nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường típ 2. Tương tự, phát hiện và điều trị sớm tăng huyết áp giúp hạn chế nguy cơ biến chứng tim mạch, đột quỵ và suy tim.

Để thực hiện mục tiêu này, y tế cơ sở cần được củng cố nhằm đảm nhiệm tốt hơn vai trò chăm sóc sức khỏe ban đầu và quản lý bệnh mạn tính. Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực hệ thống y tế cơ sở, hướng tới mở rộng khả năng dự phòng, theo dõi và điều trị những bệnh không lây nhiễm phổ biến ngay tại cộng đồng.

Theo Phó giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương, việc quản lý các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường tại tuyến cơ sở cần đi kèm đầu tư về nhân lực, trang thiết bị, danh mục thuốc và hướng dẫn điều trị. Người bệnh phải được tiếp cận dịch vụ theo dõi, điều trị liên tục, hạn chế tình trạng phải di chuyển nhiều lần lên tuyến trên đối với những vấn đề sức khỏe có thể quản lý an toàn tại địa phương.

Trong đó, phát triển đội ngũ bác sỹ y học gia đình được xác định là một hướng ưu tiên, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe toàn diện, đặc biệt đối với người cao tuổi và người mắc nhiều bệnh lý đồng thời.

Cùng với đầu tư nhân lực, chuyển giao kỹ thuật, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cũng được xem là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao khả năng phát hiện sớm và quản lý bệnh.

GS-TS.Nguyễn Văn Kính cho rằng, những tiến bộ trong sinh học phân tử, chẩn đoán hình ảnh và trí tuệ nhân tạo đang tạo thêm cơ hội nâng cao chất lượng chẩn đoán, điều trị. Việc kết nối dữ liệu và phối hợp giữa các chuyên khoa cũng giúp bác sỹ đánh giá đầy đủ hơn tình trạng sức khỏe, nhất là với người mắc nhiều bệnh cùng lúc.

Song song với quản lý bệnh mạn tính, tăng cường dự phòng các bệnh truyền nhiễm thông qua tiêm chủng cũng có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh dân số già hóa nhanh và số người mắc bệnh nền ngày càng gia tăng.

Các chuyên gia y tế nhấn mạnh, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi hoặc bệnh thận thường có nguy cơ gặp biến chứng nghiêm trọng hơn nếu mắc một số bệnh truyền nhiễm. Do đó, chủ động tiêm vắc-xin phù hợp được xem là biện pháp cần được quan tâm bên cạnh khám sức khỏe định kỳ, kiểm soát bệnh nền và duy trì lối sống lành mạnh.

Ở góc độ tư vấn tiêm chủng, theo các bác sỹ của Hệ thống tiêm chủng Long Châu, việc rà soát lịch sử tiêm vắc-xin và đánh giá nguy cơ theo từng độ tuổi, tình trạng sức khỏe là cần thiết để lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp. Người dân, đặc biệt là người cao tuổi và người mắc bệnh nền, có thể trao đổi với bác sỹ tại các cơ sở tiêm chủng về nhu cầu tiêm phòng cúm mùa, phế cầu, zona hoặc các bệnh truyền nhiễm khác theo khuyến cáo chuyên môn.

Việc tiêm chủng cần được thực hiện đúng chỉ định, phù hợp với tiền sử bệnh, tình trạng miễn dịch và những chống chỉ định hoặc thận trọng của từng loại vắc-xin. Tiêm phòng không thay thế điều trị bệnh mạn tính nhưng có thể giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh nhiễm trùng và hạn chế biến chứng nặng.

Trong bối cảnh gánh nặng bệnh tật ngày càng lớn, bảo vệ sức khỏe người dân cần bắt đầu bằng những biện pháp dự phòng chủ động, từ kiểm tra sức khỏe, phát hiện sớm bệnh lý, kiểm soát các yếu tố nguy cơ đến tiêm chủng đầy đủ, phù hợp.

Phát triển hệ thống y tế theo hướng lấy người dân làm trung tâm, kết hợp quản lý bệnh mạn tính với dự phòng bệnh truyền nhiễm sẽ góp phần giảm áp lực điều trị, nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo nền tảng cho mục tiêu chăm sóc sức khỏe bền vững.