Cúm mùa thường được nhiều phụ huynh xem là bệnh hô hấp thông thường, trẻ mắc bệnh rồi sẽ tự khỏi. Tuy nhiên, BSCKII.Phạm Công Khắc, Phó Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai cảnh báo, quan niệm này có thể khiến cha mẹ chủ quan trước những dấu hiệu cho thấy bệnh đang diễn biến nặng.

Phần lớn trẻ mắc cúm có thể hồi phục sau vài ngày đến khoảng một tuần nếu được chăm sóc và theo dõi phù hợp. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa cúm mùa là bệnh hoàn toàn lành tính.

Cúm là bệnh nhiễm virus đường hô hấp có khả năng lây lan nhanh. Trẻ mắc bệnh thường khởi phát khá đột ngột với các biểu hiện sốt, ho, đau họng, nghẹt hoặc chảy nước mũi, đau đầu, đau mỏi cơ và mệt nhiều.

Cúm có thể gây viêm phổi, suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm não, thậm chí đe dọa tính mạng, kể cả ở trẻ trước đó hoàn toàn khỏe mạnh.

Ở trẻ nhỏ, biểu hiện đôi khi không điển hình. Trẻ có thể quấy khóc, bú kém, nôn, tiêu chảy hoặc li bì. Vì vậy, việc theo dõi những thay đổi bất thường về hô hấp, ăn uống và trạng thái tinh thần của trẻ có ý nghĩa quan trọng để phát hiện sớm nguy cơ bệnh chuyển nặng.

Điều đáng lưu ý, cúm mùa có thể dẫn tới nhiều biến chứng với mức độ khác nhau. Những biến chứng thường gặp gồm viêm tai giữa, viêm xoang, mất nước hoặc làm nặng thêm bệnh hen phế quản và các bệnh mạn tính sẵn có. Ở mức độ nghiêm trọng hơn, trẻ có thể bị viêm phổi do virus cúm, bội nhiễm vi khuẩn, suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm não hoặc bệnh não do cúm, co giật, viêm cơ, tiêu cơ vân, sốc và suy đa cơ quan.

Một số trường hợp diễn biến nặng có thể phải điều trị hồi sức tích cực, thở máy và vẫn đối mặt với nguy cơ tử vong. BSCKII. Phạm Công Khắc cho biết nhóm có nguy cơ mắc bệnh nặng và gặp biến chứng cao gồm trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trẻ dưới 2 tuổi; trẻ mắc bệnh phổi mạn tính hoặc hen phế quản; bệnh tim bẩm sinh hoặc bệnh tim mạn tính; bệnh thần kinh, thần kinh - cơ, động kinh hoặc chậm phát triển thần kinh.

Nguy cơ cũng cao hơn ở trẻ mắc bệnh thận, gan, bệnh máu, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa; trẻ suy giảm miễn dịch, mắc ung thư, đang hóa trị hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch; trẻ phải sử dụng aspirin hoặc các thuốc chứa salicylate kéo dài.

Tuy nhiên, chuyên gia đặc biệt lưu ý, không phải chỉ những trẻ thuộc nhóm nguy cơ mới có khả năng gặp biến chứng. “Trẻ trước đó hoàn toàn khỏe mạnh vẫn có thể mắc cúm nặng”, BSCKII.Phạm Công Khắc cảnh báo. Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ căn cứ vào việc trẻ có bệnh nền hay không để đánh giá mức độ nguy hiểm của cúm.

Một trong những vấn đề quan trọng khi chăm sóc trẻ mắc cúm là nhận biết thời điểm cần đưa trẻ đến cơ sở y tế thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà. Phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện các dấu hiệu như thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực hoặc tím môi; trẻ li bì, khó đánh thức, kích thích bất thường hoặc co giật.

Các biểu hiện bỏ bú, không uống được, nôn nhiều, tiểu ít hoặc có dấu hiệu mất nước cũng cần đặc biệt lưu ý. Tương tự, trẻ sốt cao kéo dài, tình trạng bệnh đã đỡ nhưng sau đó sốt và ho nặng trở lại hoặc bệnh nền đột ngột xấu đi cần được thăm khám sớm.

Việc theo dõi diễn biến của trẻ trong suốt thời gian mắc bệnh vì vậy quan trọng không kém việc nhận biết các triệu chứng ban đầu. Sự thay đổi về nhịp thở, ý thức, khả năng ăn uống hay diễn biến sốt có thể là những tín hiệu cảnh báo cần được đánh giá y tế kịp thời.

Đối với trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc có biểu hiện nặng, việc đưa trẻ đi khám sớm còn giúp bác sĩ đánh giá tình trạng và cân nhắc sử dụng thuốc kháng virus khi cần thiết.

Bác sỹ của Bệnh viện Bạch Mai nhấn mạnh, phòng chống cúm mùa cần kết hợp nhiều biện pháp, trong đó tiêm vắc-xin cúm hằng năm là biện pháp chủ động quan trọng.

Bên cạnh tiêm chủng, gia đình cần hình thành và duy trì các thói quen phòng bệnh cho trẻ như rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi, đi học về và trước khi ăn.

Trẻ cần được hướng dẫn che miệng, mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho, hắt hơi và bỏ khăn giấy đúng nơi quy định. Gia đình nên hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người đang sốt, ho hoặc có biểu hiện nhiễm trùng đường hô hấp; giữ nhà ở, lớp học thông thoáng và hạn chế những không gian kín, đông người trong thời điểm cúm lưu hành mạnh.

Khẩu trang được khuyến khích sử dụng khi trẻ hoặc người chăm sóc có triệu chứng đường hô hấp, khi đến cơ sở y tế hoặc phải ở những nơi đông người có nguy cơ lây nhiễm cao.

Đặc biệt, trẻ đang sốt hoặc có biểu hiện cúm không nên đến trường, tham gia hoạt động tập thể hay tiếp xúc với người cao tuổi, trẻ nhỏ và những người có bệnh nền. Trẻ cần được nghỉ ngơi, uống đủ nước và bảo đảm chế độ dinh dưỡng phù hợp.

Chuyên gia cũng lưu ý phụ huynh không tự ý sử dụng kháng sinh cho trẻ mắc cúm, bởi kháng sinh không có tác dụng điều trị virus cúm. Trẻ thuộc nhóm nguy cơ hoặc xuất hiện biểu hiện nặng cần được đưa đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị phù hợp.

Từ thực tế thăm khám và điều trị, bác sỹ cho rằng điều quan trọng là phụ huynh không nên chờ đến khi cúm lưu hành mạnh hoặc trẻ đã mắc bệnh mới nghĩ đến phòng ngừa.

“Cúm mùa không đơn thuần chỉ là một đợt sốt, ho thông thường. Bệnh có thể gây biến chứng nặng ngay cả ở trẻ trước đó khỏe mạnh”, bác sĩ nhấn mạnh. Chủ động tiêm vắc-xin cúm hằng năm, duy trì vệ sinh cá nhân, hạn chế nguồn lây và nhận biết sớm những dấu hiệu nguy hiểm không chỉ giúp bảo vệ trẻ mà còn góp phần hạn chế lây nhiễm trong gia đình, trường học và cộng đồng.

Nói thêm về vắc-xin, đại diện hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec, bác sỹ Lê Thị Kim Hoa lưu ý, mặc dù cúm mùa thường lành tính, nhưng cũng có thể tiến triển nặng với các biểu hiện như sốt cao, khó thở, phù phổi do suy tim và thậm chí tử vong.

Virus cúm mùa gồm nhiều chủng như H1N1, H3N2 và 2 chủng nhóm B có khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục. Do đó, mỗi năm chủng virus lưu hành có thể thay đổi, vì vậy, việc tiêm nhắc lại vắc-xin cúm mùa hàng năm là cần thiết để bảo đảm sức khỏe.

Giải thích thêm về việc phải tiêm vắc-xin cúm hàng năm, chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec cho biết, WHO duy trì các trạm quan trắc virus cúm trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam, nhằm phân lập và xác định chủng virus lưu hành tại từng khu vực địa lý.

Dựa trên các dữ liệu này, WHO dự báo các chủng virus xuất hiện trong mùa Đông - Xuân ở Bắc bán cầu (từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau) và mùa Đông - Xuân ở Nam bán cầu (từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm). Từ đó, WHO hướng dẫn các nhà sản xuất vắc-xin chuẩn bị các chủng phù hợp và cung cấp ra thị trường vào thời điểm thích hợp: tháng 8 và tháng 9 cho Bắc bán cầu; tháng 4 đến tháng 5 cho Nam bán cầu.

Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa thuộc Bắc bán cầu, người dân nên tiêm vắc-xin cúm Bắc bán cầu mỗi năm một lần, vào thời điểm trước khi mùa cúm bắt đầu, nhằm được bảo vệ suốt mùa Đông và mùa Xuân.