Cúm mùa thường được nhiều phụ huynh xem là bệnh thông thường bởi những biểu hiện ban đầu như sốt, ho, đau họng, sổ mũi khá quen thuộc. Tuy nhiên, BSCKII. Phạm Công Khắc, Phó Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai cảnh báo, không nên vì phần lớn trẻ có thể tự hồi phục mà đánh giá thấp nguy cơ của bệnh.

BSCKII. Phạm Công Khắc, Phó Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai thăm khám cho bệnh nhi tại Bệnh viện.

Cúm là bệnh nhiễm virus đường hô hấp có khả năng lây lan nhanh. Trẻ mắc bệnh thường khởi phát khá đột ngột với sốt, ho, đau họng, nghẹt hoặc chảy nước mũi, đau đầu, đau mỏi cơ và mệt mỏi. Ở trẻ nhỏ, triệu chứng đôi khi không điển hình, có thể biểu hiện bằng quấy khóc, bú kém, nôn, tiêu chảy hoặc li bì.

Điều đáng lưu ý là cúm có thể dẫn tới nhiều biến chứng. Ở mức độ thường gặp, trẻ có thể bị viêm tai giữa, viêm xoang, mất nước hoặc các bệnh mạn tính sẵn có như hen phế quản trở nên nặng hơn. Trong những trường hợp nghiêm trọng, cúm có thể gây viêm phổi do virus, bội nhiễm vi khuẩn, suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm não hoặc bệnh não do cúm, co giật, viêm cơ, tiêu cơ vân, sốc và suy đa cơ quan. Một số trẻ phải điều trị hồi sức tích cực, thở máy và vẫn có nguy cơ tử vong.

Nguy cơ bệnh nặng và biến chứng cao hơn ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trẻ dưới 2 tuổi; trẻ mắc hen phế quản hoặc bệnh phổi mạn tính; bệnh tim bẩm sinh, bệnh tim mạn tính; bệnh thần kinh, thần kinh - cơ, động kinh hoặc chậm phát triển thần kinh. Nhóm trẻ mắc bệnh thận, gan, bệnh máu, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa, suy giảm miễn dịch, ung thư, đang hóa trị hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần được theo dõi chặt chẽ.

Tuy nhiên, BSCKII. Phạm Công Khắc nhấn mạnh, ngay cả trẻ trước đó hoàn toàn khỏe mạnh vẫn có thể mắc cúm nặng. Vì vậy, việc đánh giá nguy cơ không thể chỉ dựa vào việc trẻ có bệnh nền hay không.

Phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện những biểu hiện như thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực, tím môi; li bì, khó đánh thức, kích thích bất thường hoặc co giật; bỏ bú, không uống được, nôn nhiều, tiểu ít hoặc có biểu hiện mất nước. Sốt cao kéo dài, tình trạng đã đỡ nhưng sau đó sốt và ho nặng trở lại hoặc bệnh nền đột ngột xấu đi cũng là những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý.

Bên cạnh phát hiện sớm dấu hiệu chuyển nặng, tiêm vắc-xin được xem là một trong những giải pháp quan trọng để chủ động phòng cúm cho trẻ.

BSCKII. Phạm Công Khắc cho biết, vắc-xin cúm không bảo vệ tuyệt đối và hiệu quả có thể khác nhau giữa các mùa, tùy mức độ tương đồng giữa các chủng virus trong vắc-xin với virus đang lưu hành. Tuy nhiên, tiêm chủng vẫn giúp giảm nguy cơ mắc cúm, giảm số lần phải đi khám, nhập viện và đặc biệt giảm nguy cơ bệnh nặng, phải điều trị hồi sức hoặc tử vong.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2026, phân tích các trường hợp tử vong do cúm ở trẻ em tại Hoa Kỳ trong giai đoạn 2016-2025, ước tính tiêm vắc-xin đầy đủ giúp giảm khoảng 80% nguy cơ tử vong do cúm. Hiệu quả bảo vệ được ghi nhận ở cả trẻ có bệnh nền và trẻ trước đó không có bệnh lý rõ ràng.

Chuyên gia cho biết, trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên nếu không có chống chỉ định nên được tiêm vắc-xin cúm hằng năm bằng loại vắc-xin phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe. Trẻ dưới 6 tháng chưa đủ tuổi tiêm cần được bảo vệ gián tiếp thông qua việc tiêm phòng cho mẹ, người chăm sóc và các thành viên thường xuyên tiếp xúc gần.

Đối với trẻ từ 6 tháng đến 8 tuổi chưa từng tiêm cúm hoặc chưa đủ số liều cơ bản trước đó, trẻ có thể cần tiêm hai mũi trong cùng một mùa cúm, cách nhau ít nhất 4 tuần. Trẻ đã có đủ liều cơ bản hoặc từ 9 tuổi trở lên thường chỉ cần một liều mỗi năm. Số liều cụ thể cần được xác định dựa trên độ tuổi, lịch sử tiêm chủng và tư vấn của bác sỹ hoặc cơ sở tiêm chủng.

Một vấn đề khác được nhiều phụ huynh quan tâm là tại sao trẻ phải tiêm vắc-xin cúm hằng năm. BSCKII. Phạm Công Khắc lý giải, virus cúm liên tục biến đổi nên thành phần vắc-xin cần được cập nhật để phù hợp hơn với các chủng virus dự báo lưu hành. Đồng thời, miễn dịch bảo vệ sau tiêm cũng giảm dần theo thời gian. Vì vậy, trẻ đã tiêm vắc-xin hoặc từng mắc cúm trong năm trước không đồng nghĩa sẽ tiếp tục được bảo vệ đầy đủ trong những năm sau.

Sau khi tiêm, cơ thể thường cần khoảng hai tuần để hình thành mức kháng thể bảo vệ. Tại Việt Nam, virus cúm có thể lưu hành quanh năm và tăng vào một số thời điểm. Do đó, thay vì chờ đến khi số ca mắc gia tăng mới tiêm, phụ huynh có thể lựa chọn một thời điểm tương đối ổn định hằng năm để duy trì tiêm nhắc cho trẻ. Nếu bỏ lỡ thời điểm dự kiến nhưng cúm vẫn đang lưu hành, việc tiêm muộn vẫn có thể mang lại lợi ích.

Để phòng bệnh hiệu quả, tiêm chủng cần được kết hợp với các biện pháp dự phòng thường xuyên. Trẻ cần được hướng dẫn rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che miệng và mũi khi ho, hắt hơi; hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp; giữ nhà ở, lớp học thông thoáng và hạn chế đến những không gian kín, đông người khi dịch lưu hành mạnh.

Khi trẻ hoặc người chăm sóc có triệu chứng đường hô hấp, đến cơ sở y tế hoặc phải ở nơi đông người có nguy cơ lây nhiễm cao, việc đeo khẩu trang được khuyến khích. Trẻ đang sốt hoặc có biểu hiện cúm không nên đến trường, tham gia hoạt động tập thể hoặc tiếp xúc với người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền.

Bác sỹ cũng lưu ý phụ huynh không tự ý sử dụng kháng sinh khi trẻ mắc cúm bởi kháng sinh không có tác dụng điều trị virus cúm. Trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc xuất hiện biểu hiện nặng cần được đưa đi khám sớm để bác sỹ đánh giá và cân nhắc điều trị thuốc kháng virus kịp thời.

“Cúm mùa không đơn thuần chỉ là một đợt sốt, ho thông thường. Bệnh có thể gây biến chứng nặng ngay cả ở trẻ trước đó khỏe mạnh. Đừng chờ đến khi dịch bùng phát hoặc khi trẻ đã mắc bệnh mới nghĩ đến phòng ngừa. Tiêm vắc-xin cúm đầy đủ hằng năm, kết hợp vệ sinh cá nhân và phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm là cách thiết thực để bảo vệ trẻ, bảo vệ gia đình và giảm sự lây lan trong cộng đồng”, BSCKII. Phạm Công Khắc khuyến cáo.

Nói thêm về vắc-xin, theo bác sỹ Nguyễn Văn My, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, bên cạnh các loại vắc-xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng, người dân nên chủ động tham khảo ý kiến bác sỹ về việc tiêm vắc-xin cúm, phế cầu và các loại vắc-xin phù hợp với từng độ tuổi nhằm tăng cường khả năng bảo vệ trước các bệnh truyền nhiễm.

Đối với vắc-xin cúm mùa, bác sỹ Nguyễn Văn My cho biết hiệu quả bảo vệ có thể lên tới khoảng 90%. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ thường chỉ duy trì từ 6-12 tháng do virus cúm liên tục biến đổi và xuất hiện các chủng lưu hành mới mỗi năm.

Vì vậy, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo mọi người nên tiêm nhắc vắc-xin cúm hằng năm, với khoảng cách tối thiểu 12 tháng giữa hai mũi tiêm để duy trì hiệu quả phòng bệnh tối ưu. Khuyến cáo này đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch - những nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng khi mắc cúm.

Theo bác sỹ Nguyễn Văn My, cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để hình thành lượng kháng thể bảo vệ. Do đó, người dân nên chủ động tiêm phòng trước mùa dịch hoặc ngay khi có điều kiện, thay vì chờ đến khi dịch bùng phát.

"Không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc cúm, vắc-xin còn góp phần làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh nếu không may nhiễm virus, đồng thời hạn chế nguy cơ nhập viện, viêm phổi, suy hô hấp, biến cố tim mạch và tử vong", bác sỹ Nguyễn Văn My nhấn mạnh.