Dấu tích cổ giữa vùng đất thiêng

Khi sắc Xuân lan khắp vùng trung du xứ Đoài, đền Măng Sơn (nay thuộc xã Đoài Phương, Tp. Hà Nội) lại mở hội, trở thành điểm hẹn tâm linh quen thuộc của người dân địa phương và du khách. Tiếng trống hội vang lên giữa không gian cổ kính, hòa cùng dòng người về dâng hương đầu năm, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, cuộc sống an lành.

Lễ hội đền Măng Sơn vốn là hội chung của người dân năm xã thuộc tổng Tường Phiêu xưa gồm Sơn Đông, Sơn Trung, Tường Phiêu, Trạch Lôi, Thuần Mỹ. Ngôi đền hiện là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia thuộc xã Đoài Phương, thờ Tam vị Đức Thánh Tản - vị thần gắn với tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh của vùng đất xứ Đoài.

Trong không gian linh thiêng của ngôi đền cổ, giữa tiếng trống hội và sắc Xuân, người dân xứ Đoài tiếp tục gìn giữ một phần hồn làng.

Đền Măng Sơn được khởi dựng từ đầu thế kỷ XVII trên thế đất cao của làng Sơn Đông. Trải qua nhiều lần trùng tu, công trình vẫn giữ được cấu trúc truyền thống với nghi môn, nhà Đại bái, hậu cung cùng hệ thống tả mạc, hữu mạc. Các chi tiết chạm khắc, long ngai, bài vị, hoành phi, câu đối, đôi nghê và nhiều hiện vật thờ tự có niên đại hàng trăm năm vẫn được lưu giữ.

Bia đá bốn mặt khắc chữ Hán từ năm 1746 cùng nhiều đồ thờ cổ tạo nên không gian linh thiêng, gợi nhắc chiều sâu lịch sử của di tích. Nơi đây không chỉ là chốn sinh hoạt tín ngưỡng mà còn lưu giữ ký ức cộng đồng của cả vùng đất Sơn Tây xưa.

Theo truyền thuyết dân gian, trong một lần đi tuần thú, Đức Thánh Tản Viên đã dừng chân tại vùng Sơn Đông, thấy đất đai trù phú, người dân hiền hòa nên lập cung điện trên đồi Măng Sơn. Ngài dạy dân săn bắt, sinh sống. Sau khi rời đi, người dân lập đền thờ Ngài cùng hai vị Cao Sơn, Quý Minh để tưởng nhớ công lao.

Từ xưa, hội đền Măng Sơn được tổ chức đại đám ba năm một lần, hội lệ hằng năm. Lễ hội lớn kéo dài bảy ngày, từ mùng 6 đến 12 tháng Giêng, với nghi thức rước Tam vị Đức Thánh Tản du ngoạn, thể hiện lòng tôn kính của nhân dân đối với thần linh có công với đất nước.

Ngày nay, lễ hội chính được tổ chức vào mùng 7 tháng Giêng, gắn với cụm di tích đền Măng Sơn - đình Sơn Trung - đình Sơn Đông. Nghi thức tế lễ vẫn được duy trì theo truyền thống. Người dân các làng mang lễ vật đến dâng, trong đó có hộp quả xếp tám tầng, mâm ngũ quả và lễ vật đặc trưng của vùng.

Một lệ xưa vẫn được người dân gìn giữ qua bao thế hệ, đó là mâm quả dâng lễ nhất thiết phải có mít xanh, thứ mít chiêm đặc trưng của đất Sơn Đông. Lễ vật tiến Đức Thánh Tản trước kia là thịt thú rừng, gợi nhớ tích đi săn của Ngài, nay được thay bằng ba miếng thịt lợn sống, mang ý nghĩa tượng trưng nhưng vẫn giữ trọn tinh thần của nghi lễ cổ truyền.

Chủ tế được lựa chọn là người cao niên, gia đình vẹn toàn, đại diện cho cộng đồng thực hiện nghi thức hưởng lộc. Bên cạnh là các bồi tế, người đọc văn, dẫn rượu, dẫn đèn… tạo nên không gian nghi lễ trang nghiêm, chặt chẽ.

Sau phần tế lễ là rước kiệu, ba cỗ kiệu đặt long ngai, bài vị của Tam vị Đức Thánh Tản được rước quanh làng. Mỗi kiệu do tám trai đinh khiêng, phía trước có cờ, lọng, trống dẫn đường. Kiệu Thánh Tản Viên được trang trí thêm quạt lớn hai bên, tái hiện hình ảnh thần linh trong trang phục hoàng bào, mũ Kim Ngạc.

Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều trò dân gian như đấu vật, bắn nỏ, đánh đu, hát giao duyên. Khi đêm xuống, lễ rước đuốc được tổ chức, ánh lửa lớn thắp sáng cả vùng, tái hiện tích Đức Thánh Tản đi săn, nghỉ đêm và được dân làng mang rượu đến mừng thắng lợi.

Sự sôi động của hội đền Măng Sơn từng được dân gian truyền lại qua câu ca: “Dù ăn cơm độn sắn khoai/ Cũng không bỏ hội xứ Đoài Đền Măng”.

Chuẩn bị cho mùa hội Xuân 2026

Bước vào mùa lễ hội Xuân Bính Ngọ 2026, chính quyền xã Đoài Phương và Ban tổ chức đã triển khai công tác chuẩn bị từ sớm. Hệ thống trang trí khánh tiết, chỉnh trang khuôn viên, bố trí khu vực dâng hương, bảo đảm điện chiếu sáng, âm thanh và vệ sinh môi trường được thực hiện đồng bộ.

Phó chủ tịch UBND xã Đoài Phương Bùi Hữu Nam trực tiếp kiểm tra tiến độ, yêu cầu các bộ phận rà soát từng hạng mục, bảo đảm lễ hội diễn ra trang trọng, an toàn, tiết kiệm. Công tác đón tiếp đại biểu, nhân dân và du khách được chú trọng nhằm xây dựng không gian lễ hội văn minh, thân thiện.

Tại khu di tích, ông Phùng Đặng Giáo, người trông nom đền cùng nhân dân địa phương chủ động vệ sinh, sắp xếp không gian thờ tự, chuẩn bị lễ vật, chỉnh trang nội tự và ngoại tự. Mọi công việc được thực hiện cẩn trọng, giữ đúng nghi lễ truyền thống.

Theo ông Phùng Đặng Giáo, lễ hội Xuân Bính Ngọ năm nay mang ý nghĩa đặc biệt khi là mùa hội đầu tiên của xã sau sáp nhập. Người dân coi việc chuẩn bị chu đáo không chỉ để phục vụ lễ hội mà còn thể hiện lòng thành kính với Tam vị Đức Thánh Tản và gìn giữ nếp sinh hoạt văn hóa lâu đời.

Với người dân địa phương, đi lễ đền Măng Sơn đầu năm đã trở thành thói quen.

Anh Nguyễn Văn Lượng (thôn Trại Láng) chia sẻ: "Năm nào gia đình tôi cũng lên Đền Măng Sơn lễ đầu Xuân, sau một năm làm việc vất vả, được thắp nén hương đầu năm, tôi thấy lòng mình nhẹ nhõm, an lạc hơn. Đi lễ đền không chỉ để cầu mong may mắn, mà còn để hiểu thêm về truyền thống quê hương, từ đó thấy rõ trách nhiệm gìn giữ nét đẹp văn hóa của cha ông. Năm nay tôi thấy công tác trang trí cũng như vệ sinh môi trường tưng bừng và khang trang sạch đẹp hơn mọi năm. Có cả chỗ cho nhân dân và du khách check - in, tôi cảm thấy rất phấn khởi và tự hào."

Những năm gần đây, khu di tích được chỉnh trang khang trang hơn, có thêm không gian sinh hoạt cộng đồng và điểm dừng chân cho du khách. Theo lãnh đạo xã Đoài Phương, lễ hội là dịp gắn kết cộng đồng, khơi dậy niềm tự hào về vùng đất giàu truyền thống. Các hoạt động văn hóa, thể thao trong khuôn khổ lễ hội góp phần tạo không khí vui tươi, lan tỏa giá trị di sản.

Ban tổ chức cho biết lễ hội năm nay hướng tới tiêu chí trang trọng, an toàn, tiết kiệm, đồng thời bảo đảm giữ gìn bản sắc. Công tác an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường và phân luồng giao thông được chuẩn bị kỹ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và du khách.