Năng lượng ổn định cho bán dẫn, AI và công nghệ cao

Trong chiến lược phát triển các ngành công nghệ cao, năng lượng đang trở thành điều kiện nền tảng. Bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, hàng không hay sản xuất linh kiện công nghệ đều cần nguồn điện ổn định, an toàn và có độ tin cậy rất cao. Khi yêu cầu này ngày càng rõ, câu chuyện điện hạt nhân, đặc biệt là các giải pháp lò phản ứng quy mô nhỏ, bắt đầu được đặt trong một không gian hợp tác rộng hơn giữa Việt Nam và các đối tác quốc tế.

Ngày 8/5, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC, Bộ Tài chính), phối hợp với EXCEL Services Corporation của Hoa Kỳ tổ chức Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Hoa Kỳ với chủ đề phát triển năng lượng tiên tiến phục vụ các ngành công nghệ chiến lược tại NIC Hòa Lạc.

EXCEL Services là tập đoàn tư vấn kỹ thuật hạt nhân hàng đầu của Hoa Kỳ, có thế mạnh trong các giải pháp lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ. Sự xuất hiện của doanh nghiệp này tại diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đã có các bước hợp tác đáng chú ý với Nga và Hàn Quốc về điện hạt nhân, qua đó mở thêm một hướng tiếp cận mới về công nghệ, nhân lực, quản trị an toàn và vận hành hệ thống năng lượng thế hệ mới.

Toàn cảnh Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Hoa Kỳ.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc NIC cho biết, sự kiện là dịp tăng cường kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến các đối tác quốc tế. Thông qua đó, các bên có thể thúc đẩy hợp tác trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực, hướng tới từng bước hình thành nền tảng năng lượng phù hợp cho các ngành công nghệ chiến lược tại Việt Nam.

Theo ông Võ Xuân Hoài, khi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng mới, hạ tầng năng lượng không còn là yếu tố phụ trợ phía sau sản xuất. Nguồn điện quy mô lớn, ổn định và bền vững đang trực tiếp quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế, nhất là trong cuộc đua thu hút các dự án công nghệ cao.

Trên thực tế, NIC đã bắt tay với EXCEL Services, với trọng tâm là nghiên cứu triển khai các trung tâm sản xuất điện năng có độ tin cậy cực cao tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM. Mục tiêu của hợp tác này là phục vụ những lĩnh vực có yêu cầu vận hành khắt khe như chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và hàng không, nơi chỉ một gián đoạn nhỏ về điện cũng có thể tác động lớn đến sản xuất, dữ liệu và chuỗi cung ứng.

Từ điểm cầu trực tuyến, ông Dan Ludwig, Phó chủ tịch EXCEL Services cho rằng, Việt Nam cần nguồn cung năng lượng cực kỳ ổn định để duy trì chuỗi cung ứng toàn cầu về linh kiện, hệ thống và dịch vụ công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo. Theo ông, Boeing cũng đang phụ thuộc vào các khu công nghệ cao này để sản xuất những linh kiện có yêu cầu chất lượng rất khắt khe.

Giải pháp kỹ thuật được EXCEL Services đề cập là sử dụng các lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ và vi mô, kết hợp với lưới điện vi mô thông minh. Đây là mô hình phát điện tại chỗ, có khả năng đáp ứng nhu cầu điện ngay trong khu vực công nghệ cao, đồng thời giảm áp lực đầu tư lên hệ thống truyền tải điện quốc gia.

“Nhiệm vụ của EXCEL Services không phải cạnh tranh với EVN hay Petrovietnam, phát triển nguồn điện tại chỗ có thể giảm bớt áp lực tài chính cho EVN, đặc biệt trong đầu tư quy mô lớn vào hệ thống truyền tải và phân phối điện trên toàn quốc. Cách tiếp cận này đặt điện hạt nhân thế hệ mới trong vai trò bổ trợ cho các cụm công nghệ đặc thù, thay vì thay thế các chủ thể năng lượng hiện có”, ông Dan Ludwig nhấn mạnh.

Bổ sung về định hướng hợp tác, ông James Voss, Phó chủ tịch EXCEL Services Corporation cho biết, doanh nghiệp đang nghiên cứu và phát triển các giải pháp năng lượng thế hệ mới có độ tin cậy cao, trong đó có lò phản ứng mô - đun nhỏ và hệ thống năng lượng tích hợp. 

Lãnh đạo EXCEL Services cũng nhấn mạnh tiềm năng hợp tác với Việt Nam trong triển khai các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn, đồng thời từng bước chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm vận hành. Với điện hạt nhân, câu chuyện không nằm riêng ở thiết bị hay công suất phát điện, mà còn bao gồm tiêu chuẩn an toàn, quy trình vận hành, năng lực quản trị và đội ngũ nhân lực đủ trình độ làm chủ công nghệ.

Không chỉ mua thiết bị, Việt Nam cần xây dựng năng lực làm chủ công nghệ

Tại diễn đàn, ông Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ nhìn nhận năng lượng tiên tiến đang trở thành một lĩnh vực hợp tác quan trọng trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. 

Theo ông, trong bối cảnh hai nước cùng thúc đẩy các ưu tiên về công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, hợp tác năng lượng vừa đáp ứng nhu cầu phát triển trong nước, vừa tạo điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và mạng lưới công nghệ toàn cầu.

Ông Phạm Quang Vinh cho rằng, hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và Hoa Kỳ không đơn thuần là câu chuyện mua bán thiết bị. Cốt lõi của hợp tác là xây dựng độ tin cậy để Việt Nam có thể tiếp cận các công nghệ cao vốn chịu nhiều giới hạn trong chuyển giao và kiểm soát xuất khẩu.

“Về quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ, chúng ta đã có quan hệ đối tác chiến lược toàn diện được thiết lập từ năm 2023. Nhưng điều mới nhất và được nhấn mạnh trong đối tác chiến lược toàn diện không còn là kinh tế hay thương mại một cách thông thường mà đó là khoa học - công nghệ”, ông Phạm Quang Vinh cho biết.

Ông Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ.

Theo nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ, để tháo gỡ các rào cản xuất khẩu công nghệ tiên tiến, trong đó có các quy định D1-D3 của Hoa Kỳ, Việt Nam cần tạo dựng sự tin cậy chiến lược với đối tác. Cạnh tranh công nghệ và năng lượng giữa các nước lớn mở ra cơ hội, nhưng cũng buộc Việt Nam phải chứng minh năng lực quản trị, cam kết an toàn và khả năng hợp tác dài hạn.

Ông Phạm Quang Vinh phân tích, muốn chuyển giao công nghệ, trước hết phải kết nối thông qua đào tạo nguồn nhân lực. Đào tạo cũng là một hình thức chuyển giao, bởi qua đó tri thức kỹ thuật, kinh nghiệm vận hành và tiêu chuẩn quản lý được đưa vào hệ thống nhân lực trong nước. Ông cũng gợi mở khả năng Việt Nam tiếp cận công nghệ lõi từ Hoa Kỳ thông qua mô hình liên doanh.

“Nếu không có liên doanh với họ và cùng làm với họ thì họ khó chuyển giao cho mình. Cứ chuyển giao theo kiểu không mất tiền thì rất khó”, ông chia sẻ.

Theo ông, Việt Nam cũng cần chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các đối tác. Khi trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái sản xuất, dịch vụ và công nghệ của các tập đoàn lớn, Việt Nam sẽ có thêm điều kiện học hỏi, tích lũy năng lực và nâng vị thế trong hợp tác quốc tế.

Nguyên Đại sứ cũng dự báo dòng vốn FDI sắp tới sẽ có chất lượng cao hơn, tập trung nhiều hơn vào khoa học công nghệ, năng lượng ổn định và các lĩnh vực ưu tiên chiến lược mới của Việt Nam. 

Trong lộ trình này, vai trò của các tập đoàn như EXCEL Services có thể vượt ra ngoài phạm vi tư vấn kỹ thuật. Các đối tác Hoa Kỳ có thể hỗ trợ Việt Nam kết nối mạng lưới chuyên gia quốc tế, tư vấn quản trị chính sách và đào tạo nhân lực vận hành, giúp Việt Nam không chỉ có máy móc, mà còn có khả năng tự quản lý các cơ sở năng lượng thế hệ mới một cách an toàn, bảo mật.

Các ý kiến tại diễn đàn cùng thống nhất rằng năng lượng tiên tiến giữ vai trò then chốt đối với sự phát triển của các ngành công nghệ chiến lược. Để bán dẫn, trung tâm dữ liệu, AI hay sản xuất công nghệ cao phát triển bền vững, Việt Nam cần đồng thời giải quyết bài toán công nghệ, nhân lực và hạ tầng điện. Trong đó, hạ tầng điện không chỉ cần đủ về công suất, mà phải ổn định, hiện đại, có khả năng mở rộng và được hỗ trợ bởi cơ chế chính sách linh hoạt.

Trong khuôn khổ diễn đàn, các bên cũng trao đổi về khả năng hình thành các chương trình hợp tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng và các ngành kỹ thuật liên quan. Cách tiếp cận hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, nghiên cứu tiếp tục được xem là yếu tố quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế.