Ông Nguyễn Bá Hùng, Chuyên gia kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam

Nền kinh tế Việt Nam đang bắt tay thực hiện những mục tiêu tham vọng sau năm 2025 nỗ lực với tốc độ tăng trưởng 8,02%. Để bàn về động lực tăng trưởng, ông quan tâm đến những điều gì?

Đầu tiên là xuất khẩu. Tính chung cả năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước. Trong đó, khu vực kinh tế trong nước đạt 107,95 tỷ USD, giảm 6,1%, chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) đạt 367,09 tỷ USD, tăng 26,1%, chiếm 77,3%.

Tuy nhiên, doanh nghiệp trong nước nhập siêu 29,43 tỷ USD, trong khi doanh nghiệp nước ngoài xuất siêu 49,46 tỷ USD. Về tổng thể thì nền kinh tế vẫn xuất siêu hơn 20 tỷ USD. Nhưng con số 20 tỷ USD đó có hàm ý là doanh nghiệp nước ngoài đã làm ăn tốt, trong khi doanh nghiệp Việt Nam làm ăn chưa được như kỳ vọng.

Sang năm 2026, xuất khẩu nhiều khả năng sẽ giảm tương đối so với 2025, vì hai lý do.

Một là, kinh tế thế giới tăng trưởng chậm lại, dẫn đến sự giảm tốc về cầu nhập khẩu của thế giới. Trong khi đó, mức độ cạnh tranh giữa những nước xuất khẩu ngày càng gia tăng.

Hai là, thuế quan của Hoa Kỳ. Năm 2025, thuế quan của Hoa Kỳ đã ở mức cao, nhưng chỉ bắt đầu áp dụng từ tháng 8; còn năm 2025, mức thuế đã được áp dụng luôn từ tháng 1y, khiến xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường chủ chốt này sẽ khó khăn hơn rất nhiều.

Điều thứ hai cần bàn là thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Con số giải ngân vốn FDI đáng được quan tâm nhất, vì đây là số tiền được lưu thông trong nền kinh tế, trong khi số vốn đăng ký thông thường chỉ giải ngân trong các năm tiếp sau. Trong năm 2025, giải ngân được 27,62 tỷ (khoảng 5% GDP), cao nhất trong 5 năm qua. Ngành chế biến, chế tạo dẫn đầu thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

Đầu tư nước ngoài của Việt Nam thời gian qua chủ yếu hướng đến xuất khẩu, nhưng tác động sẽ có độ trễ. Tức là, vốn giải ngân của năm nay phụ thuộc vào số vốn đăng ký của các năm trước. Với vốn đăng ký của 2 năm 2024-2025 tương đối khả quan, thì giải ngân vốn FDI năm 2026 có thể kỳ vọng là khả quan, nhưng chỉ là khả quan ở mức tích cực chứ khó tăng mạnh được như năm 2025. Năm 2025 ghi nhận mức tăng khoảng gần 10%, năm 2026 có thể sẽ thấp hơn.

Điều thứ ba là đầu tư công. Dù giải ngân đầu tư công chỉ đạt hơn 80% kế hoạch phân bổ ngân sách, nhưng so với năm trước thì lại tăng rất cao, ở mức 27%.

Tuy nhiên, sang năm 2026, dù đầu tư công tiếp tục được đẩy mạnh, nhưng có lẽ sẽ khó đạt tốc độ tăng mạnh như năm 2025. Lý do, vì tốc độ tăng tỷ lệ giải ngân 27% của năm 2025 là so với con số vừa phải của năm 2024. Do vậy, để tốc độ này tăng cao trong năm 2026, trên nền cao của năm 2025 là một thách thức không nhỏ.

Việt Nam có nhiều lợi thế phát triển công nghệ, từ đó tác động sâu rộng đến các ngành kinh tế, cả sản xuất và dịch vụ.  Ảnh: Lê Toàn

Việt Nam đã xác định mục tiêu tăng trưởng năm 2026 là trên 10%. Ngoài lực đẩy trên còn có các động lực khác nữa?

Ở góc độ vĩ mô, hai yếu tố quan trọng tác động đến tăng trưởng là tiêu dùng và đầu tư tư nhân.

Nhìn lại năm 2025, tuy GDP tăng cao, nhưng tiêu dùng còn khiêm tốn, ở mức gần 7%, tương đương năm 2024. Trong năm 2026, cần xem xét các biện pháp kích thích tiêu dùng nhiều hơn để tiêu dùng đạt mức tăng cao hơn 7%.

Động lực quan trọng nữa là đầu tư tư nhân, nhưng động lực này phụ thuộc nhiều vào các biện pháp cải cách kinh tế. Việc cần làm là cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi hơn, thể hiện ở việc cắt giảm thời gian, chi phí tuân thủ, để doanh nghiệp tập trung vào sản xuất kinh doanh với lợi suất cao hơn.

Thời gian qua, đã có các tín hiệu cải cách, nhưng vấn đề là, một mặt có thông điệp chính sách muốn tháo gỡ, thúc đẩy kinh tế tư nhân, song các biện pháp cụ thể lại chưa tương xứng, thậm chí còn tạo thêm chi phí giao dịch và chi phí tuân thủ. Việc này có thể ảnh hưởng ít nhất trong ngắn hạn đến đầu tư tư nhân. Phải nhấn mạnh là, khi việc thực thi chính sách thống nhất, hiệu quả, vốn đầu tư tư nhân mới có thể tăng cao trong trung và dài hạn.

Một điểm tích cực trong thời gian qua là nhiều chính sách đã tháo gỡ khó khăn cho các dự án bất động sản đang dở dang. Tuy nhiên, ngoài phần đầu tư trong nước vào bất động sản, thì cần có dòng vốn đầu tư trong nước tham gia vào các ngành kinh tế khác, bao gồm cả xuất khẩu của các doanh nghiệp trong nước. Tuy nhiên hiện nay, dấu hiệu của các hoạt động đầu tư đó đang tương đối khó khăn. Do đó, nếu không có sự đột phá, trong năm 2026, cả tiêu dùng trong nước và đầu tư tư nhân trong nước khó đạt được mục tiêu như kỳ vọng.

Khu vực sản xuất định hướng xuất khẩu tiếp tục hưởng lợi từ nhu cầu bên ngoài bền vững, trong khi hoạt động mạnh mẽ của khu vực dịch vụ trong nước hỗ trợ tăng trưởng. Những yếu tố này, cùng với các cải thiện đang diễn ra trong giải ngân đầu tư công và các cải cách nhắm tới các dự án giao thông trọng điểm quốc gia được kỳ vọng sẽ tiếp tục thúc đẩy hoạt động kinh tế trong những tháng tới.

Tuy nhiên, rủi ro từ thiên tai, sự mất giá tiền tệ, nhu cầu tiêu dùng trong nước ở mức vừa phải và các thách thức bên ngoài cho thấy cần tiếp tục theo dõi sát sao và phản ứng chính sách kịp thời để duy trì đà tăng trưởng và đạt được các mục tiêu tăng trưởng.

Ông có bình luận gì về chính sách tiền tệ được thực hiện tại Việt Nam trong thời gian qua và trong năm 2026?

Chính sách tiền tệ hiện nay đang được điều hành khá phù hợp. Chính phủ không có nhiều dư địa để nới rộng chính sách tiền tệ thông qua việc tiếp tục giảm lãi suất, bởi lãi suất hiện đã tương đối sát với tỷ lệ lạm phát. Bên cạnh việc điều hành lãi suất, chính sách tiền tệ còn liên quan đến điều hành thị trường mở, hỗ trợ thanh khoản hệ thống ngân hàng. Trong năm 2025, tín dụng đã tăng rất mạnh - đạt 19%. Năm nay, mục tiêu tăng trưởng tín dụng còn thấp hơn năm ngoái, ở mức 15%.

Nhìn chung, cần phải đặt điều hành chính sách tiền tệ trong một tổng thể chung là phát triển thị trường tài chính. Phát triển thị trường tài chính bao gồm cả thị trường vốn, bên cạnh hệ thống ngân hàng. Các thị trường vốn như cổ phiếu, trái phiếu, đặc biệt là thị trường trái phiếu, có rất nhiều tiềm năng phát triển để giúp doanh nghiệp huy động vốn hiệu quả hơn. Tín dụng của nền kinh tế có thể đi qua nhiều kênh khác nhau, trong đó hệ thống ngân hàng chỉ là một kênh. Hiện nay, thị trường Việt Nam đang phụ thuộc nhiều vào hệ thống ngân hàng, tín dụng ngân hàng khoảng 145% GDP tính đến hết năm 2025. Trong đó, dư nợ trái phiếu doanh nghiệp chỉ có 10% GDP. Cần phát phát triển thị trường trái phiếu để tạo ra nguồn tín dụng cho doanh nghiệp trong trung và dài hạn và để giảm áp lực về tăng trưởng tín dụng của hệ thống ngân hàng. Phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp là chìa khóa rất quan trọng để tăng nguồn cung tín dụng cho nền kinh tế mà không tạo áp lực nhiều hơn vào hệ thống ngân hàng.

Việt Nam đã xác định một mô hình tăng trưởng mới dựa trên công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, với nhiều ngành mới nổi như bán dẫn và AI. Theo ông, mô hình tăng trưởng mới này sẽ tác động đến tăng trưởng như thế nào?

Việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng là phù hợp với giai đoạn phát triển của Việt Nam hiện nay. Về lý thuyết, chuyển đổi mô hình tăng trưởng thường liên quan đến chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng chiều rộng sang mô hình tăng trưởng chiều sâu. Nói một cách đơn giản, tăng trưởng chiều rộng tức là cứ tăng đầu vào thì tăng đầu ra. Còn tăng trưởng chiều sâu là không tăng đầu vào mà vẫn tăng đầu ra.

Câu hỏi được đặt ra là vì sao bây giờ Việt Nam cần phải chuyển sang tăng trưởng chiều sâu? Bởi vì đầu vào của nền kinh tế về lao động và vốn bắt đầu đạt giới hạn về tăng quy mô. Dân số của Việt Nam hiện đang ở cuối giai đoạn dân số vàng, trong khi tỷ lệ sinh và tỷ lệ tăng dân số lại đang giảm. Vậy thì, Việt Nam đang bắt đầu gặp áp lực về dân số, nên không thể kỳ vọng là cứ tăng lao động mãi được.

Tương tự với nguồn vốn, chúng ta không thể nghĩ đến việc tăng gấp đôi lượng vốn hàng năm được. Vì thế, muốn không tăng đầu vào mà lại tăng được đầu ra thì bắt buộc phải áp dụng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và phải nâng cao năng lực quản trị. Ở đây, cần đặc biệt nhấn mạnh năng lực quản trị, bởi vì đây là phần mà Việt Nam vẫn còn tương đối yếu so với mặt bằng thế giới.

Và một điều quan trọng nữa là phải nâng cao hiệu quả vận hành, bao gồm cả hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh của khối doanh nghiệp tư nhân, cũng như tăng cường được hiệu lực quản lý nhà nước trong khu vực công để đạt được tăng trưởng theo chiều sâu.

Hiện nay, Việt Nam đang có nhiều lợi thế về phát triển công nghệ số, có tác động sâu rộng đến tất cả các ngành kinh tế, cả sản xuất và dịch vụ. Công nghệ số có tiềm năng tạo ra năng suất lao động cao vì nó giúp thay đổi phương thức sản xuất để tạo ra hiệu quả lớn hơn mà không nhất thiết phải tăng đầu vào.

Chính phủ đã có định hướng phát triển rất tốt. Tuy nhiên, để thành công cần phải có các chính sách phù hợp và các chính sách phải được thực hiện thật hiệu quả.