Bà Hoàng Thị Kim Dung, Giám đốc quốc gia Genesia Ventures Vietnam, kể về câu chuyện của một người quen trong giới đầu tư khởi nghiệp. Sau gần một thập kỷ đồng hành với một start-up tại Việt Nam, quỹ đầu tư mạo hiểm của người này vẫn chưa thể thoái vốn, dù doanh nghiệp vẫn hoạt động và có tăng trưởng ở một số mảng. Nguyên nhân không nằm ở kết quả kinh doanh, mà ở việc thiếu đồng thuận giữa nhà đầu tư và nhà sáng lập về thời điểm cũng như phương án thoái vốn.

Theo bà Dung, đây không phải trường hợp cá biệt, mà phản ánh vấn đề rộng hơn của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam: dòng chảy thanh khoản (liquidity) đang bị tắc nghẽn.

Về bản chất, các quỹ đầu tư mạo hiểm nhận ủy thác vốn từ các nhà đầu tư (LP) và hoạt động theo chu kỳ quỹ, thường kéo dài khoảng 10 năm, với cam kết tạo lợi nhuận từ các khoản đầu tư. Vì vậy, thoái vốn không chỉ là việc “chốt lời”, mà còn là minh chứng cho việc quỹ đã hoàn thành trách nhiệm với các nhà đầu tư góp vốn.

Nếu không thể thoái vốn, niềm tin của nhà đầu tư vào quỹ có thể suy giảm, kéo theo hệ lụy đối với thị trường. Khi dòng vốn không quay vòng, các quỹ sẽ thận trọng hơn trong việc rót vốn mới. Điều này khiến start-up khó tiếp cận nguồn tài chính, khó thu hút nhân tài và làm giảm sức hấp dẫn của con đường khởi nghiệp.

Một phần nguyên nhân đến từ những giới hạn mang tính cấu trúc của thị trường. Dù thị trường chứng khoán Việt Nam đã có nhiều cải thiện, IPO vẫn là cánh cửa hẹp đối với phần lớn start-up. Số doanh nghiệp đủ quy mô, năng lực quản trị và tốc độ tăng trưởng để đáp ứng điều kiện niêm yết chưa nhiều.

Khi khả năng IPO chưa rõ ràng, các nhà đầu tư vòng sau cũng trở nên thận trọng hơn, bởi họ khó nhìn thấy con đường thoái vốn trong tương lai.

Một “nút thắt” khác nằm ở sự thiếu đồng thuận thực chất giữa nhà sáng lập và nhà đầu tư về chiến lược thoái vốn. Trong các vòng gọi vốn, những kịch bản như IPO, bán cổ phần cho nhà đầu tư mới (secondary shares) hay mua lại cổ phần thường được nhắc đến. Tuy nhiên, không phải nhà sáng lập nào cũng thực sự chuẩn bị để biến những kịch bản này thành hiện thực.

Trên thực tế, phần lớn thương vụ thoái vốn trong hệ sinh thái start-up Việt Nam diễn ra thông qua bán cổ phần thứ cấp trong các vòng gọi vốn mới hoặc bán doanh nghiệp cho đối tác chiến lược thông qua M&A. Về mặt kỹ thuật, các cấu trúc này không quá phức tạp, nhưng yếu tố quyết định thường nằm ở tầm nhìn và sự chủ động của người sáng lập.

Theo đại diện Genesia Ventures Vietnam, các nhà sáng lập cần nhìn nhận thanh khoản là bước chuyển chiến lược của doanh nghiệp, thay vì chỉ là việc “bán đi giấc mơ”. Một sự kiện liquidity được thiết kế hợp lý không chỉ giúp nhà đầu tư thoái vốn, mà còn tạo cơ hội để đội ngũ cốt lõi hiện thực hóa một phần giá trị ESOP, qua đó ổn định cuộc sống và tiếp tục gắn bó lâu dài với doanh nghiệp.