Tiếng gọi từ ký ức

Mỗi độ tháng Bảy về, khi những cánh sen cuối mùa còn lưu giữ hương thơm dịu nhẹ, khi những ngọn nến tri ân lại bừng sáng trên hàng nghìn nghĩa trang liệt sĩ khắp đất nước, cả dân tộc Việt Nam dường như lặng đi trong một khoảnh khắc rất riêng.

Đó là sự lặng im của lòng biết ơn, sự lặng im của ký ức và cũng là sự lặng im để lắng nghe tiếng gọi từ quá khứ. Tiếng gọi của những người lính mãi mãi tuổi hai mươi. Đất nước hôm nay lớn lên từ sự hy sinh ấy.

Những ngọn nến tri ân tại nghĩa trang liệt sĩ là biểu tượng của đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", kết nối ký ức chiến tranh với trách nhiệm của các thế hệ hôm nay.

Mỗi con đường cao tốc nối dài Bắc - Nam, mỗi cây cầu vượt qua sông lớn, mỗi khu đô thị hiện đại, mỗi lớp học vang tiếng trẻ thơ, mỗi lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong hòa bình... Đều có một phần máu xương của những người chưa bao giờ được nhìn thấy ngày chiến thắng.

Có hơn một triệu người con ưu tú của dân tộc đã ngã xuống. Hàng trăm nghìn liệt sĩ vẫn chưa tìm được hài cốt hoặc chưa xác định được danh tính. Điều đó có nghĩa là sau hơn nửa thế kỷ hòa bình, vẫn còn biết bao người mẹ chưa đón được những đứa con thân yêu trở về với vòng tay gia đình, với quê hương.

Biết bao người vợ chưa có nơi để thắp một nén hương. Biết bao người con vẫn chỉ biết cha mình qua một tấm Bằng "Tổ quốc ghi công". Bởi vậy, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không đơn thuần là một nhiệm vụ hành chính. Đó là hành trình trả lại ký ức cho lịch sử, trả lại tên cho những người đã hiến dâng tuổi trẻ, trả lại sự bình yên cho hàng vạn gia đình. Như lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Máu đào của các liệt sĩ đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói".

Các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử giao lưu, chia sẻ với sinh viên tại chương trình “Người lính trở về” (sự kiện do Trường ĐH Nguyễn Trãi phối hợp Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - ĐHQG Hà Nội tổ chức năm 2025). Trong ảnh: TS Nguyễn Tiến Luận ở thứ hai, từ phải vào.

Ngày nay, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh rằng công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là trách nhiệm thiêng liêng của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Từ tinh thần ấy, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã được phát động với quyết tâm chính trị rất cao. Không chỉ huy động lực lượng quân đội, công an, các địa phương, các nhà khoa học mà còn ứng dụng mạnh mẽ công nghệ ADN, chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ, mở rộng hợp tác quốc tế để tìm kiếm thông tin từ chiến trường xưa.

Đó không còn là việc của riêng một ngành, địa phương nào, mà của cả dân tộc, là lời hứa của hôm nay với những người đã nằm xuống hôm qua.

Nhật ký 51 năm - Mãi mãi tuổi hai mươi

Núi Thành - ngày trở lại, tôi kính cẩn cúi mình, thắp một nén tâm hương. Năm mươi mốt năm đã đi qua, mà ký ức vẫn còn nguyên vẹn. Tôi đứng lặng trước tượng đài, như nghe tiếng bước chân đồng đội năm nào vọng về giữa gió.

Đồng đội ơi! Các anh bây giờ ở đâu?

Chỉ còn màu xanh của cỏ. Chỉ còn những hàng cây lặng lẽ và một dấu hỏi day dứt khắc sâu trong tim người trở về.

Nắng Quảng Nam nghiêng xuống tượng đài. Gió từ Tam Kỳ khẽ thổi, như mang theo lời nhắn gửi của những người mãi mãi tuổi mười bảy, mười tám, đôi mươi. Tôi trở về để tri ân, để nối lại ký ức, để thực hiện món nợ nghĩa tình với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đất mẹ Quảng Nam vẫn vậy. Tam Kỳ vẫn đầy vơi bao kỷ niệm, chỉ có đồng đội tôi là mãi mãi không trở về.

Các anh đã hóa thân vào đất, để Tổ quốc nở hoa độc lập, để hôm nay chúng tôi được sống, được học tập, được cống hiến, được tiếp tục viết những ước mơ còn dang dở của các anh.

Núi Thành - nơi bốn mươi sáu đồng đội của tôi nằm lại giữa màu xanh bất tận. Các anh không mất, mà luôn sống trong ký ức đồng đội, trong lòng nhân dân và trong mỗi thế hệ biết sống tử tế, biết ơn và biết cống hiến. Đẹp mãi tên anh - Người lính Giải phóng quân.

Kể từ ngày đất nước thống nhất, cuộc đời tôi đi qua nhiều vai trò: người lính, người làm giáo dục, người nghiên cứu, người chứng kiến từng bước trưởng thành của đất nước. Nhưng càng đi nhiều, càng sống lâu, tôi càng nhận ra một điều giản dị: Một dân tộc muốn trường tồn không chỉ cần phát triển kinh tế, khoa học hay công nghệ. Một dân tộc muốn trường tồn phải biết gìn giữ ký ức. Bởi rồi sẽ đến một ngày, những người lính năm xưa không còn ai ở lại để kể về chiến tranh, những cựu thanh niên xung phong, những dân công hỏa tuyến, những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng... sẽ lần lượt trở thành ký ức.

Tượng đài Chiến thắng Núi Thành là nơi nhiều cựu chiến binh trở lại thắp hương, tưởng nhớ những đồng đội đã ngã xuống.

Khi ấy, ai sẽ kể cho con cháu chúng ta về những mùa xuân đổi bằng máu? Ai sẽ kể về Trường Sơn? Về Thành cổ Quảng Trị? Về Núi Thành? Về những người lính đã gửi tuổi hai mươi lại nơi chiến trường để Tổ quốc có ngày hôm nay?

Câu trả lời chỉ có thể là: Chính những đứa trẻ của hôm nay!

Nhưng các em chỉ có thể trở thành người gìn giữ ký ức của dân tộc nếu hôm nay chúng ta gieo vào trái tim các em những hạt mầm của lòng biết ơn.

Gia đình kể cho con nghe những câu chuyện về ông bà, quê hương và những người đã hy sinh.

Nhà trường dạy lịch sử bằng những số phận, những lá thư từ chiến trường, những chuyến đi về nguồn, chứ không chỉ bằng những mốc thời gian.

Xã hội tạo nên một môi trường nơi sự tử tế, lòng biết ơn và tinh thần cống hiến luôn được trân trọng.

Bởi giáo dục lòng yêu nước không bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn, mà bắt đầu từ những điều rất nhỏ: Một lần cùng cha mẹ thắp hương tại nghĩa trang liệt sĩ; Một buổi học lịch sử bằng những lá thư từ chiến trường; Một chuyến về nguồn; Một cuộc gặp với cựu chiến binh; Một câu chuyện về người anh hùng của chính quê hương mình… Khi trái tim được chạm đến, lòng yêu nước sẽ lớn lên rất tự nhiên.

Khi một đứa trẻ biết cúi đầu trước một ngôi mộ liệt sĩ vô danh, biết xúc động trước một lá thư còn vương mùi khói lửa, biết tự hào khi hát Quốc ca và biết rằng hòa bình không tự nhiên mà có, thì ký ức của dân tộc sẽ không bao giờ mất đi.

Suy cho cùng, sức mạnh lớn nhất của một quốc gia không chỉ nằm ở tiềm lực kinh tế, khoa học hay quân sự. Sức mạnh ấy còn nằm ở khả năng gìn giữ ký ức, nuôi dưỡng lòng biết ơn và truyền ngọn lửa yêu nước từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Đó là sức mạnh đã giúp Việt Nam đi qua chiến tranh để bước vào kỷ nguyên mới. Và đó cũng chính là mệnh lệnh từ trái tim - mệnh lệnh của đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", của lòng yêu nước, của khát vọng dân tộc. Và có lẽ, sau tất cả, điều thiêng liêng nhất mà những người đã nằm xuống gửi lại cho chúng ta không chỉ là hòa bình, đó còn là một bài học làm người.

Mỗi lần thắp một nén tâm hương cho đồng đội, tôi càng thấm thía rằng lòng biết ơn không chỉ là một cảm xúc, mà phải trở thành một giá trị được giáo dục và trao truyền. Nếu thế hệ hôm nay biết kính trọng cha mẹ, biết yêu quê hương, biết tri ân những người đã hy sinh vì Tổ quốc và biết sống tử tế với mọi người, thì đó chính là sự tiếp nối đẹp nhất đối với những người đã nằm lại. Đó cũng là thành công lớn nhất của giáo dục và là di sản tinh thần quý giá nhất của dân tộc Việt Nam.

Kể từ khi đất nước thống nhất, giữa cuộc đời người lính, người làm giáo dục và triết lý mà tôi đã theo đuổi suốt nhiều thập kỷ qua, tôi càng tin rằng: sống tử tế và biết tri ân không chỉ là phẩm chất của mỗi con người, mà còn là nền tảng làm nên sức mạnh và tương lai của một dân tộc.

(*) Hiệu trưởng Trường Đại học Nguyễn Trãi