Công tác quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đang đối mặt với nhiều thách thức (Ảnh: P.V)

Điểm nghẽn của xuất khẩu nông sản

Việc Trung Quốc chính thức mở cửa cho bưởi và chanh tươi Việt Nam xuất khẩu chính ngạch được xem là cơ hội lớn đối với ngành nông nghiệp. Ngay sau khi Nghị định thư xuất khẩu được ký kết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương đã triển khai tập huấn, hướng dẫn doanh nghiệp và nông dân đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, một trong những vấn đề cấp bách nhất hiện nay là đẩy nhanh tiến độ cấp và quản lý mã số vùng trồng.

Việt Nam hiện có khoảng 106.000 ha bưởi với sản lượng tiềm năng hơn 1 triệu tấn mỗi năm. Các giống bưởi chủ lực như Da Xanh, Năm Roi được đánh giá có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế.

Theo ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, một trong những nguyên nhân dẫn đến các vi phạm là nhận thức của một bộ phận địa phương, doanh nghiệp và người sản xuất còn hạn chế. Nhiều nơi vẫn xem mã số vùng trồng chỉ là “tấm vé thông hành” để xuất khẩu trước mắt mà chưa chú trọng duy trì các tiêu chuẩn kỹ thuật sau khi được cấp mã.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch Vina T&T Group cho rằng, bưởi Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn tại thị trường Trung Quốc nhờ lợi thế về chất lượng và sự đa dạng chủng loại. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay lại nằm ở mã số vùng trồng.

Theo ông Tùng, số lượng mã số được cấp vẫn thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế. Điều này dễ dẫn đến tình trạng sử dụng mã số không đúng quy định, phát sinh nghịch lý “nơi có mã thì không có hàng, nơi có hàng lại chưa có mã”.

Hiện thẩm quyền cấp mã số vùng trồng đã được phân cấp cho địa phương. Dù vậy, ở nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực, số lượng mã số được cấp vẫn chưa đáp ứng nhu cầu. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng gian lận trong sử dụng mã số, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín nông sản Việt Nam.

Bà Ngô Tường Vy, Phó tổng giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu cho biết, doanh nghiệp đang khẩn trương triển khai các yêu cầu trong Nghị định thư xuất khẩu sang Trung Quốc, trong đó có việc hoàn thiện mã số vùng trồng và tuân thủ quy định bao trái bưởi trước thu hoạch.

Theo bà Vy, yêu cầu bao trái không quá khó bởi đã được áp dụng với nhiều loại cây trồng khác. Điều doanh nghiệp lo ngại là tiến độ xử lý hồ sơ còn chậm, đặc biệt sau khi việc cấp mã được phân cấp về cơ sở.

Không chỉ doanh nghiệp, cơ quan quản lý cũng thừa nhận công tác quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đang đối mặt với nhiều thách thức.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến tháng 5/2026, cả nước có 9.546 mã số vùng trồng và 1.525 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu các loại trái cây tươi sang nhiều thị trường như Trung Quốc, Mỹ, Australia, New Zealand, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Tuy nhiên, từ năm 2025 đến nay đã có 403 mã số vùng trồng và 240 mã số cơ sở đóng gói bị phía Trung Quốc cảnh báo do không tuân thủ quy định. Con số này phản ánh những bất cập trong việc duy trì điều kiện kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc tại nhiều địa phương.

Thực tế cho thấy, tình trạng sử dụng sai mã số, mượn mã hoặc cho thuê mã vẫn diễn ra khá phổ biến. Trong khi đó, năng lực kiểm tra, giám sát ở một số địa phương còn hạn chế, công tác kiểm nghiệm và kiểm soát an toàn thực phẩm chưa đồng đều.

Lâm Đồng là một ví dụ điển hình. Địa phương hiện có 961 mã số vùng trồng với tổng diện tích hơn 39.360 ha và 362 mã số cơ sở đóng gói. Riêng sầu riêng có 346 mã số vùng trồng với diện tích khoảng 13.000 ha, tương đương gần 60% diện tích đang cho thu hoạch.

Tại Hội nghị quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu sầu riêng niên vụ 2026, ông Vũ Đình Cường, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho hay, vẫn còn tình trạng nông hộ chưa tuân thủ đầy đủ quy trình kỹ thuật, ghi chép nhật ký sản xuất mang tính hình thức hoặc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật chưa đúng quy định.

Đáng chú ý, tình trạng “mượn mã”, “bán mã” vùng trồng và cơ sở đóng gói vẫn tồn tại, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với hoạt động truy xuất nguồn gốc và uy tín xuất khẩu.

Theo ông Cường, việc ủy quyền sử dụng mã số giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp hiện vẫn thiếu cơ chế ràng buộc pháp lý rõ ràng. Khi xảy ra vi phạm dẫn đến thu hồi mã số, việc xác định trách nhiệm của từng bên gặp nhiều khó khăn.

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch thực vật, việc ký kết các Nghị định thư mới chỉ là bước mở cửa thị trường.
Điều quan trọng hơn là xây dựng được hệ thống vùng nguyên liệu minh bạch, đủ tiêu chuẩn và được kiểm soát bền vững.

Gỡ nút thắt để giữ thị trường xuất khẩu

Nhằm siết chặt công tác quản lý, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 38/2026/NĐ-CP, tạo hành lang pháp lý cho việc cấp, quản lý và giám sát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói.

Nghị định quy định rõ trách nhiệm của các bên từ khâu cấp mã, kiểm tra thực địa đến giám sát, cảnh báo và thu hồi mã số vi phạm. Đáng chú ý, tư duy quản lý đang chuyển từ mục tiêu “cấp nhiều mã số” sang “duy trì mã số bền vững”, đặt trọng tâm vào chất lượng vùng nguyên liệu và khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng.

Hệ thống truy xuất nguồn gốc thí điểm đối với sầu riêng cũng đã được triển khai và dự kiến áp dụng đồng bộ từ giữa năm 2026.

Tại cuộc họp về công tác quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói và kiểm nghiệm nông sản xuất khẩu, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát toàn bộ các quy định liên quan, kịp thời sửa đổi những bất cập nhằm tạo thuận lợi cho địa phương và doanh nghiệp.

Theo Phó thủ tướng, quy trình cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và kiểm nghiệm cần tiếp tục được đơn giản hóa theo hướng minh bạch, thuận tiện nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ. Đồng thời, cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của địa phương.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng được giao phối hợp với cơ quan chức năng Trung Quốc thúc đẩy việc phê duyệt mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và công nhận các phòng kiểm nghiệm của Việt Nam; đồng thời đẩy nhanh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung trên phạm vi toàn quốc.

Đối với các địa phương, yêu cầu đặt ra là tăng cường nguồn lực quản lý, xây dựng bản đồ vùng trồng, hỗ trợ doanh nghiệp và nông dân duy trì các tiêu chuẩn kỹ thuật theo yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Tùng cho rằng, mã số vùng trồng cần được xem như “sổ đỏ” của vùng nguyên liệu.

Theo ông, hệ thống mã số phải được chuẩn bị từ nền tảng quản lý của địa phương thay vì chỉ triển khai khi doanh nghiệp hoặc hợp tác xã phát sinh nhu cầu xuất khẩu.

Trong khi đó, bà Ngô Tường Vy cho biết, doanh nghiệp đang chủ động liên kết vùng nguyên liệu theo hướng đáp ứng tiêu chuẩn đến đâu sẽ đăng ký mã số đến đó. Tuy nhiên, để quá trình triển khai hiệu quả hơn, cần nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ cấp cơ sở, những người trực tiếp tiếp nhận và xử lý hồ sơ.

Tại Lâm Đồng, ngành nông nghiệp đang tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ mở rộng diện tích được cấp mã số, hướng tới mục tiêu 100% diện tích đủ điều kiện đều được cấp mã xuất khẩu. Đồng thời, địa phương tăng cường kiểm tra việc duy trì các điều kiện xuất khẩu và hướng dẫn người dân áp dụng các quy trình sản xuất an toàn như VietGAP, GlobalGAP và hữu cơ.

Có thể thấy, mã số vùng trồng không còn đơn thuần là một điều kiện kỹ thuật để xuất khẩu, mà đang trở thành nền tảng bảo đảm uy tín và thương hiệu cho nông sản Việt Nam. Muốn giữ vững thị trường trong dài hạn, bài toán đặt ra không chỉ là cấp thêm mã số, mà còn phải xây dựng được hệ thống quản lý minh bạch, đồng bộ và đủ năng lực kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất, từ vùng nguyên liệu đến đóng gói, kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc.