Các chuyên gia cảnh báo, não mô cầu có thể gây biến chứng nguy hiểm, diễn biến nhanh và đe dọa tính mạng chỉ trong 24 giờ, đặc biệt đáng lo ngại bởi người mang vi khuẩn không có triệu chứng vẫn có khả năng lây truyền bệnh.

Thông tin về chùm ca bệnh não mô cầu tại Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, TP.HCM đang khiến nhiều phụ huynh lo lắng. Đáng chú ý, sự xuất hiện của các trường hợp mắc bệnh, trong đó có một ca tử vong, tiếp tục cho thấy mức độ nguy hiểm của bệnh truyền nhiễm này, nhất là tại những môi trường tập trung đông người như trường học, ký túc xá và khu sinh hoạt tập thể.

Trước nguy cơ lây lan và diễn biến nhanh của bệnh não mô cầu, các chuyên gia khuyến cáo tiêm vắc-xin là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh do các nhóm huyết thanh được vắc-xin bao phủ.

Theo Sở Y tế TP.HCM, tính đến sáng 19/10, qua điều tra dịch tễ, ngành y tế xác định 177 người tiếp xúc gần với các bệnh nhân, bao gồm 163 học sinh và 14 người sống cùng nơi cư trú. Toàn bộ những người này đã được sử dụng kháng sinh dự phòng và theo dõi sức khỏe hằng ngày.

Nhằm hạn chế nguy cơ lây lan, ngành y tế thành phố tiếp tục mở rộng phạm vi sử dụng kháng sinh dự phòng cho toàn bộ học sinh, giáo viên và nhân viên Trường THCS Hai Bà Trưng, với tổng số 2.031 người được uống thuốc.

Cùng với đó, các biện pháp vệ sinh, khử khuẩn môi trường, giám sát sức khỏe và theo dõi người tiếp xúc gần được triển khai đồng bộ. Từ ngày 17/10 đến sáng 19/10, ngành y tế chưa ghi nhận thêm trường hợp mắc não mô cầu mới trong nhóm người tiếp xúc.

Dù tình hình bước đầu được kiểm soát, chùm ca bệnh vẫn làm gia tăng nhu cầu tiêm chủng phòng ngừa trong cộng đồng. Đại diện Viện Pasteur TP.HCM cho biết, trước thời điểm xuất hiện các ca bệnh, trung bình mỗi ngày đơn vị tiếp nhận khoảng 15-20 người đến tiêm vắc-xin não mô cầu. Tuy nhiên, trong những ngày cuối tuần vừa qua, số lượt tiêm đã tăng gấp 8 lần.

Nhiều phụ huynh chủ động đưa con đi tiêm phòng dù không sinh sống hoặc học tập tại khu vực ghi nhận ca bệnh. Anh H.V.L., trú tại phường Tân Thuận, cho biết hai con của anh không học tại Trường THCS Hai Bà Trưng, gia đình cũng không ở gần khu vực xảy ra dịch, nhưng thông tin về các trường hợp mắc não mô cầu khiến anh quyết định đưa con đến Viện Pasteur TP.HCM để tiêm phòng.

Thực tế cho thấy một bộ phận người dân vẫn chưa chủ động tiêm vắc-xin não mô cầu, chỉ bắt đầu quan tâm sau khi xuất hiện các ca mắc bệnh trong cộng đồng. Tâm lý chờ có dịch mới phòng bệnh có thể khiến người chưa được tiêm chủng đối diện nguy cơ lây nhiễm, bởi cơ thể cần thời gian để hình thành đáp ứng miễn dịch sau tiêm.

Điều khiến bệnh não mô cầu đặc biệt nguy hiểm là khả năng lây truyền ngay cả từ những người không biểu hiện triệu chứng. Theo các bác sỹ, vi khuẩn não mô cầu có thể cư trú tại vùng mũi, họng của người mang vi khuẩn mà không gây ra bất kỳ biểu hiện bất thường nào. Những người này vẫn có khả năng truyền vi khuẩn sang người khác thông qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp.

Đặc điểm này khiến việc nhận diện và kiểm soát nguồn lây gặp nhiều khó khăn. Trong thực tế, những trường hợp mắc bệnh nặng thường được phát hiện sau khi xuất hiện triệu chứng và nhập viện, còn người mang vi khuẩn không triệu chứng hoặc chỉ có biểu hiện nhẹ có thể tiếp tục sinh hoạt, tiếp xúc với những người xung quanh.

Nguy cơ lây truyền càng đáng chú ý tại trường học, ký túc xá, doanh trại quân đội và các khu sinh hoạt tập thể, do mật độ người tập trung cao và tần suất tiếp xúc gần thường xuyên.

Bệnh não mô cầu có thể xuất hiện quanh năm, ở mọi lứa tuổi. Mặc dù không phải mọi trường hợp mang vi khuẩn đều phát triển thành bệnh, một khi vi khuẩn xâm nhập vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương, người bệnh có thể đối diện những biến chứng hết sức nghiêm trọng.

Não mô cầu có thể gây viêm màng não do vi khuẩn hoặc nhiễm khuẩn huyết, với diễn biến nhanh, nguy cơ sốc nhiễm khuẩn, suy đa cơ quan và tử vong nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Đáng lo ngại, người bệnh có thể chuyển nặng chỉ trong thời gian ngắn. Một số trường hợp diễn biến tối cấp, đe dọa tính mạng trong vòng 24 giờ kể từ lúc khởi phát triệu chứng.

Các dấu hiệu ban đầu như sốt, đau đầu, mệt mỏi hoặc buồn nôn có thể dễ bị nhầm lẫn với những bệnh nhiễm trùng thông thường. Tuy nhiên, bệnh có thể nhanh chóng xuất hiện những biểu hiện nghiêm trọng hơn như đau đầu dữ dội, cứng gáy, sợ ánh sáng, rối loạn ý thức hoặc các dấu hiệu của nhiễm khuẩn huyết.

Đối với trẻ nhỏ, triệu chứng đôi khi không điển hình. Trẻ có thể sốt, bỏ bú, quấy khóc bất thường, lừ đừ, nôn hoặc thóp phồng. Những biểu hiện này cần được nhận diện sớm bởi trẻ có thể chuyển nặng nhanh, trong lúc khả năng tự mô tả triệu chứng còn hạn chế.

Đặc biệt, người bệnh có thể xuất hiện ban xuất huyết dạng chấm hoặc mảng tím không mất màu khi ấn, da lạnh, tay chân lạnh, thở nhanh, mạch nhanh hoặc tình trạng lơ mơ. Đây là những dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng, cần được cấp cứu ngay.

Các chuyên gia nhấn mạnh, không nên chờ xuất hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình mới đưa người bệnh đến cơ sở y tế. Việc trì hoãn thăm khám có thể làm mất cơ hội điều trị trong giai đoạn bệnh còn có khả năng kiểm soát tốt hơn.

Trước nguy cơ lây lan và diễn biến nhanh của bệnh não mô cầu, các chuyên gia khuyến cáo tiêm vắc-xin là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh do các nhóm huyết thanh được vắc-xin bao phủ.

BS.CKI. Đinh Văn Thới cho biết, việc tiêm phòng cần được thực hiện chủ động, đúng độ tuổi và lịch tiêm khuyến cáo, thay vì chờ xuất hiện ca mắc trong cộng đồng mới tìm đến cơ sở tiêm chủng.

Tiêm vắc-xin sớm giúp cơ thể có thời gian tạo miễn dịch, góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài. Tuy nhiên, người dân cần được tư vấn để lựa chọn loại vắc-xin phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và các nhóm huyết thanh não mô cầu cần phòng ngừa.

Đối với những người được xác định tiếp xúc gần với bệnh nhân, việc sử dụng kháng sinh dự phòng phải tuân thủ hướng dẫn của cơ quan y tế. Tiêm vắc-xin không thay thế cho biện pháp dự phòng bằng kháng sinh trong những trường hợp có chỉ định, bởi miễn dịch bảo vệ không hình thành ngay lập tức sau tiêm.

Song song với tiêm chủng, người dân cần duy trì vệ sinh cá nhân, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, tránh dùng chung các vật dụng có thể tiếp xúc với nước bọt, hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng bệnh đường hô hấp và chủ động theo dõi sức khỏe.

Tại trường học, công tác phòng bệnh cần được thực hiện thường xuyên thông qua theo dõi tình trạng sức khỏe học sinh, phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường, phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ và thông báo kịp thời cho cơ quan y tế.

Đặc biệt, phụ huynh cần cảnh giác nếu trẻ sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn, cứng gáy, lừ đừ hoặc xuất hiện ban xuất huyết bất thường. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và điều trị, tuyệt đối tránh tự ý sử dụng kháng sinh hoặc trì hoãn thăm khám.

Sự gia tăng đột biến số người tiêm vắc-xin sau chùm ca bệnh phản ánh mối quan tâm của cộng đồng đối với nguy cơ lây nhiễm, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao nhận thức về tiêm chủng dự phòng. Với bệnh não mô cầu, sự chủ động cần bắt đầu trước lúc dịch bệnh xuất hiện, bởi một khi bệnh diễn biến nặng, khoảng thời gian dành cho các quyết định cứu chữa có thể chỉ được tính bằng giờ.

Hiện Việt Nam đã có các loại vắc-xin phòng các nhóm huyết thanh B, BC và A, C, Y, W-135 dành cho cả trẻ em và người lớn. Trong đó, vắc-xin phòng nhóm B có thể tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi; vắc-xin nhóm BC dành cho trẻ từ 6 tháng đến 45 tuổi; còn các vắc-xin phòng nhóm A, C, Y, W-135 có thể sử dụng từ 6 tuần tuổi và một số loại không giới hạn độ tuổi.

Theo đó, mỗi loại vắc-xin chỉ phòng được những nhóm huyết thanh nhất định. Vì vậy, người dân nên tiêm phối hợp theo đúng khuyến cáo để được bảo vệ đầy đủ trước các nhóm não mô cầu có khả năng gây bệnh nặng.

Các chuyên gia cũng lưu ý, phụ huynh không nên chờ đến khi trẻ xuất hiện ban xuất huyết hoặc rối loạn ý thức mới đưa đi cấp cứu. Khi trẻ có các biểu hiện như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, lừ đừ hoặc nổi ban xuất huyết, cần đưa đến bệnh viện càng sớm càng tốt, bởi với bệnh não mô cầu, mỗi giờ chậm trễ đều có thể quyết định sự sống còn của người bệnh.

Nói thêm về vắc-xin, theo Ths.Lê Thanh Khôi, Phó Giám đốc Y khoa trực thuộc Hội đồng Y khoa Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, trẻ dưới 5 tuổi là nhóm có nguy cơ cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, khả năng chống đỡ với vi khuẩn còn hạn chế.

Các biểu hiện ban đầu của bệnh thường không đặc hiệu như sốt cao, đau đầu, buồn nôn, nôn hoặc cứng cổ. Chính sự tương đồng với các bệnh cảm cúm thông thường khiến nhiều phụ huynh chủ quan, bỏ lỡ thời điểm điều trị quan trọng.

"Viêm màng não mô cầu có tỷ lệ tử vong cao thứ hai sau bệnh dại. Theo số liệu ngành y tế, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50% nếu không được điều trị kịp thời. Ngay cả trong những trường hợp được cứu sống, cứ 5 người sống sót lại có 1 người phải đối mặt với các di chứng nặng nề như điếc, tổn thương thần kinh, đoạn chi hoặc sẹo vĩnh viễn", Ths.Lê Thanh Khôi cho biết.

Bên cạnh tiêm phòng, Ths.Lê Thanh Khôi còn lưu ý các biện pháp phòng bệnh khác cho cả gia đình như vệ sinh cá nhân, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, súc miệng họng bằng dung dịch sát khuẩn thông thường; giữ gìn vệ sinh nơi ở, nơi làm việc, đảm bảo thông thoáng không khí. Đồng thời, cả gia đình cần duy trì chế độ ăn uống đủ chất, nghỉ ngơi hợp lý, tăng cường sức đề kháng để giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh.

Theo các chuyên gia, bệnh có thể diễn tiến cực kỳ nhanh chóng, gây sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và cướp đi sinh mạng người bệnh chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi khởi phát.

Trước nguy cơ gia tăng các bệnh truyền nhiễm trong mùa hè, giới chuyên môn nhấn mạnh tiêm chủng vẫn là biện pháp phòng bệnh chủ động và hiệu quả nhất.