Việc thành lập sàn giao dịch vàng (sàn vàng) có thể cải thiện cách thức mua bán vàng tại Việt Nam. Ảnh: P.V

Khách hàng bị chiếm dụng vốn khi mua, bán vàng

Mới đây, một khách hàng của H.T Jewelry cho biết, khi mang 2 lượng vàng ra cửa hàng này bán, cô ngỡ ngàng khi được nhân viên tiệm vàng thông báo rằng, với số tiền trên 300 triệu đồng, nhà vàng sẽ thu vàng trước và trả tiền sau, thời gian tiền về tài khoản của khách hàng mất 5-7 ngày. Nhà vàng chỉ thanh toán ngay với người bán vàng có giá trị dưới 50 triệu đồng.

Trước đó, chị Thu Hằng (Hà Nội) khi bán lại vàng đã mua từ Tập đoàn D. cho chính nhà vàng này cũng phải mất 3 ngày mới nhận được tiền vào tài khoản.

Nếu tình trạng người bán vàng bị giam tiền chỉ xảy ra ở vài doanh nghiệp vàng, thì tình trạng người mua bị giữ vàng lại xảy ra phổ biến hơn. Theo đó, do tình trạng khan hiếm vàng vật chất, rất nhiều nhà vàng duy trì hình thức bán “vàng giấy” từ nhiều năm nay. Khách hàng chấp nhận trả tiền trước và nhận vàng sau vài tuần hoặc thậm chí một tháng, tùy từng thời điểm.

Đặc biệt, với bạc, thời gian giao bạc còn kéo dài hơn. Theo phản ánh của nhà đầu tư, nếu mua bạc vào thời điểm này, phải đến cuối tháng 7 hoặc cuối tháng 8/2026 (tức sau khoảng 5 tháng) thì nhà đầu tư mới được nhận bạc vật chất.

Việc hình thành sàn giao dịch vàng quốc gia cần có lộ trình nhiều giai đoạn, bắt đầu từ vàng vật chất với quy mô và phạm vi tham gia có kiểm soát. Điều này giúp hình thành mặt bằng giá tham chiếu minh bạch và tạo cơ sở dữ liệu cho công tác quản lý. Khi thị trường ổn định, có thể mở rộng đối tượng tham gia, cải thiện thanh khoản, đồng thời điều chỉnh cơ chế nhập khẩu và phân phối vàng. Việc nghiên cứu bổ sung sản phẩm tài chính liên quan đến vàng nên được xem xét khi thị trường đạt độ chín và các điều kiện vĩ mô phù hợp.

- GS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế quốc dân

Một số cửa hàng vàng bạc không cho phép người dân giao dịch bằng giấy hẹn, khiến rủi ro về giá là rất lớn. Đơn cử, nếu người dân mua bạc giấy vào "đỉnh" 29/1, đến thời điểm này họ đã lỗ 40% mà vẫn chưa được cầm bạc trong tay.

Mặc dù việc mua bán “vàng giấy, bạc giấy” diễn ra rất phổ biến, song chưa được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật nào. Theo các chuyên gia, nếu giao dịch tại các doanh nghiệp vàng có uy tín, vàng giấy ít khi gây ra rủi ro pháp lý cho người dân. Tuy nhiên, người dân sẽ phải chấp nhận bị nhà vàng chiếm dụng vốn và chịu rủi ro về giá nếu vàng thế giới biến động mạnh.

Bên cạnh đó, theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia kinh tế, dù đến nay tình trạng “xù vàng” chưa xảy ra, song nếu giá vàng thế giới biến động mạnh, cũng không loại trừ khả năng nhà vàng hủy ngang cam kết, chấp nhận hoàn tiền mà không giao vàng cho nhà đầu tư.

Năm ngoái, khi NHNN lấy ý kiến về dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định 232/2025/NĐ-CP, nhiều ngân hàng đã đề nghị Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đưa vào dự thảo quy định cho phép doanh nghiệp thu tiền hoặc phong tỏa tài khoản của khách hàng trước, nhưng giao vàng sau theo lịch nhập khẩu. Đề xuất này nhằm hợp thức hóa tình trạng "bán khống” vàng vật chất bằng giấy hẹn đã diễn ra lâu nay trên thị trường.

Tuy nhiên, đề xuất trên không được NHNN tiếp thu. Cơ quan này cho rằng, việc thu tiền và giao nhận vàng phụ thuộc vào hợp đồng mua bán giữa ngân hàng và khách hàng, không thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư. Nói cách khác, việc thu tiền/nhận vàng là thỏa thuận dân sự giữa doanh nghiệp và khách hàng, NHNN không can thiệp vào hoạt động này.

Các chuyên gia cho rằng, với tình trạng vàng vật chất khan hiếm như hiện nay, quyền lực vẫn nằm trong tay người bán và người mua sẽ phải chấp nhận vị thế “cửa dưới” khi giao dịch vàng.

Lập sàn vàng, giá vàng sẽ giảm?

Trong cuộc họp với các bộ, ngành liên quan về một số nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm trong điều hành chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa tuần qua, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính một lần nữa chỉ đạo khẩn trương thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia.

Trước đó, trong Nghị quyết số 23 về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1 năm 2026, Chính phủ đã yêu cầu đưa vào hoạt động các thị trường giao dịch tài sản mã hóa, vàng, bất động sản trước ngày 28/2/2026.

Hiện nay, chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới đang vào khoảng 20 triệu đồng/lượng. Chênh lệch mua vào/bán ra ở các doanh nghiệp vàng thương hiệu lớn là 3 triệu đồng/lượng và có thể lên tới 5-7 triệu đồng/lượng với tiệm vàng nhỏ tư nhân. Nói cách khác, vừa xuống tiền mua vàng xong, người dân đã lỗ 3-7 triệu đồng/lượng, chưa kể chênh lệch với giá thế giới.

Câu hỏi đặt ra là, khi sàn giao dịch vàng quốc gia ra đời, chênh lệch giữa giá vàng trong nước và thế giới có giảm xuống?

Ông Vũ Hùng Sơn, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam cho biết, các bất cập diễn ra trên thị trường vàng hiện nay là do nguồn cung khan hiếm. Suốt hơn 13 năm qua, doanh nghiệp vàng không thể tiếp cận nguồn vàng nhập khẩu chính thức, buộc phải dùng nguồn trôi nổi để duy trì hoạt động, khiến giá trong nước bị đẩy lên cao và bán hàng cầm chừng. Ông Sơn kỳ vọng rằng, sàn vàng ra đời sẽ giải quyết được bài toán về nguồn cung, kéo chênh lệch giá vàng giảm.

Dù vậy, nhiều chuyên gia lại cho rằng chênh lệch vàng trong nước và thế giới có thu hẹp hay không phụ thuộc vào việc sàn vàng Việt Nam hoạt động theo mô hình vàng hàng hóa (vàng vật chất) hay vàng tài khoản.

Nếu vận hành mô hình sàn vàng tài khoản, thì vấn đề cầu vàng vật chất vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm. Dĩ nhiên, sàn vàng tài khoản có thể đáp ứng nhu cầu của một bộ phận nhà đầu tư ưa thích rủi ro.

Còn nếu vận hành mô hình sàn vàng hàng hóa, câu hỏi đặt ra là liệu NHNN sẽ nhập thêm bao nhiêu vàng?

“Một sàn giao dịch không thể tự tạo thêm nguồn cung vàng vật chất. Nếu cơ chế nhập khẩu vàng không thay đổi, sàn cũng chỉ giao dịch lượng vàng hiện có; chênh lệch giá về bản chất vẫn sẽ tồn tại”, chuyên gia phân tích Công ty Chứng khoán SHS nhận định.

Theo các chuyên gia, việc thành lập sàn giao dịch vàng (sàn vàng) có thể cải thiện cách thức mua bán vàng tại Việt Nam (tăng thanh khoản và minh bạch), thu hẹp chênh lệch giá mua - bán và tạo điều kiện để một phần lượng vàng "trong két" được đưa vào hệ thống tài chính, chứ không thể xử lý căn nguyên của chênh lệch giá vàng trong nước so với thế giới (thiếu nguồn cung).

Ngân hàng tham gia sản xuất vàng miếng: Nơi thận trọng, chỗ sẵn sàng

Cuối năm ngoái, ông Đào Xuân Tuấn, Vụ trưởng Vụ Quản lý ngoại hối NHNN cho biết, NHNN đã nhận được 9 hồ sơ xin cấp phép sản xuất vàng miếng. Các doanh nghiệp có giấy phép sản xuất vàng miếng sẽ được NHNN xem xét cấp phép nhập khẩu vàng.

Tuy nhiên, đến thời điểm này, vẫn chưa công bố danh sách cụ thể và cũng chưa cấp quota nhập khẩu vàng cho năm nay. Trong khi đó, các ngân hàng vừa hào hứng, vừa thận trọng tham gia thị trường này.

Gặp gỡ nhà đầu tư mới đây, đại diện Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (VietinBank) cho biết, ngân hàng vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu, do nhận thấy những thách thức lớn về quản trị rủi ro nếu triển khai sản xuất vàng miếng ở quy mô lớn.

Trong khi đó, nhóm ngân hàng TMCP tư nhân lại mạnh dạn hơn. Trao đổi với nhà đầu tư đầu năm nay, bà Lưu Thị Thảo, Phó tổng giám đốc Thường trực VPBank cho biết, VPBank là một trong số ít đơn vị được NHNN cấp phép tham gia sản xuất vàng miếng. VPBank đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ xin cấp giấy phép xuất nhập khẩu và hạn ngạch nhập khẩu để chủ động nguồn cung cho thị trường.

Theo lãnh đạo VPBank, không dừng lại ở kinh doanh vàng vật chất, ngân hàng này cũng đang tích cực chuẩn bị nguồn vốn và giải pháp công nghệ để triển khai các dịch vụ tài chính phái sinh như chứng chỉ vàng, tiền gửi cấu trúc vàng và các giao dịch kỳ hạn, nhằm đón cơ hội NHNN mở lại sàn giao dịch vàng quốc gia, đáp ứng nhu cầu đầu tư đa dạng của khách hàng.

Trước đó, đại diện Techcombank và TCBS cũng cho biết đang chờ giấy phép để ra mắt sản phẩm vàng vật chất. Sau đó, Techcombank sẽ tiếp tục làm việc với cơ quan quản lý về các sản phẩm vàng số và phái sinh nói chung.

Hiện nay, nhà đầu tư và các doanh nghiệp đang rất chờ đợi sự ra đời của sàn giao dịch vàng quốc gia. Theo các chuyên gia, sự ra mắt sàn vàng chậm lại do quan điểm khác nhau về trọng tâm ưu tiên chính sách giữa các cơ quan quản lý nhà nước.

Trong khi NHNN rất thận trọng với sàn vàng, lo ngại ảnh hưởng tiêu cực tới lạm phát, tỷ giá và thanh khoản hệ thống, thì nhiều bộ, ngành khác lại muốn sớm vận hành sàn để dễ quản lý thị trường, minh bạch giao dịch, thu thuế, chống buôn lậu và huy động nguồn lực vào phát triển kinh tế. Thiết kế một mô hình sàn vàng có thể giải quyết được tất cả mục tiêu chính sách này là không đơn giản.