Cán bộ kỹ thuật của Công ty cổ phần Khử trùng Việt Nam (VFC) cùng nông dân khảo sát vườn cây, tư vấn quy trình chăm sóc và quản lý dịch hại. Ảnh: VFC

Nơi những chuyển động bắt đầu

Có những ngày, người làm báo kinh tế cảm thấy mình đang đứng ở một vị trí rất đặc biệt. Không phải trên bục phát biểu của những hội nghị lớn. Không phải trong phòng họp nơi các quyết định đầu tư hàng tỷ USD được ký kết. Cũng không phải trong văn phòng của những nhà hoạch định chính sách. Mà là ở giữa dòng chảy của nền kinh tế, nơi những chuyển động lớn nhất thường bắt đầu từ những câu chuyện rất nhỏ.

Chúng tôi lắng nghe, ghi chép và kể lại những gì đang diễn ra mỗi ngày. Đôi khi, khi nhìn lại, mới nhận ra mình đã vô tình trở thành người chứng kiến những bước ngoặt quan trọng của môi trường kinh doanh Việt Nam.

Một năm qua, điều tôi chứng kiến không chỉ là sự thay đổi. Đó còn là sự giằng co. Giằng co giữa những con số tăng trưởng đầy kỳ vọng và những áp lực rất thực mà cộng đồng doanh nghiệp đang phải đối mặt.

Những ngày đầu năm 2025, cuốn sổ tác nghiệp dày đặc các cụm từ quen thuộc: thiếu đơn hàng, sức mua yếu, chi phí tăng, áp lực vốn, thị trường trầm lắng, doanh nghiệp thu hẹp sản xuất. Trong các cuộc gặp gỡ doanh nhân, chủ đề được nhắc đến nhiều nhất không phải là mở rộng đầu tư, tìm kiếm cơ hội mới, mà là làm thế nào để duy trì dòng tiền, giữ chân nhân sự và vượt qua giai đoạn khó khăn.

Có doanh nhân chia sẻ, họ không sợ khó khăn. Điều khiến họ lo lắng là không nhìn thấy được tương lai phía trước. Khi niềm tin suy giảm, tâm lý chờ đợi xuất hiện. Và khi doanh nghiệp chờ đợi, nền kinh tế cũng chậm lại.

Nhưng rồi mọi thứ dần thay đổi. Sự thay đổi ấy không đến từ một bản tin chấn động, hay một sự kiện mang tính bước ngoặt. Nó đến từ những chuyến đi.

Một buổi sáng tại Hải Phòng, thay vì nghe câu chuyện tìm kiếm đơn hàng, chúng tôi được dẫn đi tham quan một trung tâm logistics đang mở rộng quy mô. Một ngày khác tại Bắc Ninh, các doanh nghiệp không còn chỉ nói về gia công, mà bắt đầu đề cập việc tham gia sâu hơn chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Ở các diễn đàn đầu tư, hội thảo công nghệ, hay những cuộc gặp với start-up, ngày càng xuất hiện nhiều hơn những từ khóa như AI, trung tâm dữ liệu, bán dẫn, tài sản số, đổi mới sáng tạo hay chuyển đổi xanh.

Ngay cả ở những địa phương vốn gắn với nông nghiệp, người ta cũng đang nói về kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon, năng lượng sinh khối và sản xuất bền vững.

Có cảm giác Việt Nam đang bước vào một chương mới của câu chuyện phát triển - một chương mà động lực tăng trưởng không chỉ đến từ lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên, mà đến từ công nghệ, dữ liệu, năng suất và sáng tạo.

Nhưng càng đi nhiều, tôi càng nhận ra một thực tế khác. Đằng sau những dự án hàng tỷ USD, những mục tiêu tăng trưởng 2 con số, hay những kế hoạch chuyển đổi số đầy tham vọng, vẫn là một cộng đồng doanh nghiệp đang chịu áp lực rất lớn.

Phía sau sự tăng trưởng

GDP Việt Nam năm 2025 tăng 8,2%, một con số đủ để tạo nên những tiêu đề lạc quan về sức khỏe nền kinh tế. Nhưng với nhiều doanh nhân, start-up và chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cảm nhận thực tế lại không hoàn toàn đồng điệu với bức tranh vĩ mô. “Tăng trưởng có thể hiện diện trên báo cáo, nhưng doanh nghiệp sống bằng dòng tiền”, một doanh nhân lâu năm nhận xét.

Quả thật, doanh nghiệp không vận hành bằng các chỉ số thống kê. Họ vận hành bằng doanh thu, đơn hàng, lợi nhuận và khả năng duy trì hoạt động mỗi ngày. Trong nhiều cuộc trao đổi, tôi vẫn nghe những câu chuyện quen thuộc về chi phí đầu vào tăng cao, giá điện tăng, chi phí logistics tăng, áp lực lãi vay và sức mua phục hồi chậm hơn kỳ vọng.

Đối với các doanh nghiệp sản xuất, bài toán lớn nhất không phải là mở rộng quy mô, mà là làm sao duy trì hiệu quả hoạt động trong bối cảnh biên lợi nhuận ngày càng bị thu hẹp. Đối với các doanh nghiệp bán lẻ, nỗi lo thường trực là người tiêu dùng tiếp tục thắt chặt chi tiêu. Đối với start-up, thách thức lớn nhất lại là tìm kiếm nguồn vốn mới trong bối cảnh nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn.

Nếu nhìn sâu hơn vào bức tranh doanh nghiệp, các tín hiệu cảnh báo đã xuất hiện từ nhiều năm qua. Từ năm 2023 đến 2025, số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường tăng khoảng 32%, phản ánh áp lực ngày càng lớn về dòng tiền, chi phí vận hành và sức mua của nền kinh tế.

Trong hàng trăm cuộc trò chuyện với doanh nhân suốt nhiều năm qua, tôi nhận ra có một từ xuất hiện nhiều hơn bất kỳ từ nào khác. Đó là niềm tin. Họ cần niềm tin rằng, môi trường kinh doanh sẽ tiếp tục được cải thiện, rằng những điểm nghẽn về thủ tục hành chính sẽ được tháo gỡ nhanh hơn, rằng hạ tầng sẽ tiếp tục được nâng cấp...

Đối với nhiều người, đây có thể chỉ là quá trình thanh lọc tự nhiên của nền kinh tế. Nhưng với những người thường xuyên tiếp xúc với doanh nghiệp, đó còn là dấu hiệu cho thấy, sức chịu đựng của khu vực kinh tế tư nhân đang bị thử thách.

Không ít doanh nhân thừa nhận, điều họ quan tâm nhất hiện nay không phải là tăng trưởng nhanh, mà là tăng trưởng bền vững. Không phải gọi được nhiều vốn hơn, mà là có lợi nhuận thật. Không phải mở rộng bằng mọi giá, mà là tồn tại đủ lâu để nắm bắt cơ hội khi thị trường phục hồi. Trong các cuộc gặp gỡ doanh nghiệp gần đây, tôi nhận thấy sự thay đổi đáng chú ý. Các cuộc thảo luận không còn xoay quanh chuyện “mua gì để tăng giá”, mà chuyển sang “làm gì để tăng năng suất”.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển đổi từ một nền kinh tế dựa vào lợi thế chi phí thấp sang dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo. Nhưng để điều đó xảy ra, nguồn lực cần được phân bổ hiệu quả hơn cho sản xuất, công nghệ và nghiên cứu phát triển.

Có một từ khóa được nhắc đến nhiều trong cộng đồng doanh nghiệp năm qua, đó là AI. Nó đang trở thành công cụ kinh doanh thực tế. Từ quản lý kho vận, chăm sóc khách hàng, tài chính, sản xuất đến nông nghiệp, AI đang mở ra khả năng nâng cao năng suất với chi phí thấp hơn.

Đối với start-up Việt Nam, câu hỏi không còn là có ứng dụng AI hay không. Câu hỏi là ứng dụng AI vào đâu để tạo ra doanh thu, tiết kiệm chi phí và xây dựng lợi thế cạnh tranh.

Nhiều nhà sáng lập chia sẻ rằng, trong bối cảnh nguồn vốn không còn dồi dào như trước, công nghệ chính là công cụ giúp họ tăng trưởng mà không phải liên tục mở rộng nhân sự. Nói cách khác, AI đang trở thành một đòn bẩy năng suất.

Và trong một nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng trên 10%, năng suất lao động có lẽ là yếu tố quyết định hơn bất kỳ nguồn lực nào khác.

Điều doanh nghiệp cần nhất là niềm tin

Trong hàng trăm cuộc trò chuyện với doanh nhân suốt nhiều năm qua, tôi nhận ra có một từ xuất hiện nhiều hơn bất kỳ từ nào khác. Đó là niềm tin. Doanh nghiệp không chỉ cần vốn. Không chỉ cần ưu đãi. Không chỉ cần chính sách hỗ trợ. Họ cần niềm tin rằng, môi trường kinh doanh sẽ tiếp tục được cải thiện, rằng những điểm nghẽn về thủ tục hành chính sẽ được tháo gỡ nhanh hơn, rằng hạ tầng sẽ tiếp tục được nâng cấp, rằng khu vực kinh tế tư nhân thực sự được xem là một động lực phát triển quan trọng.

Một nhà đầu tư nước ngoài từng nói với tôi: “Chúng tôi không chỉ nhìn vào chi phí hay ưu đãi. Chúng tôi nhìn vào tốc độ thay đổi của một quốc gia”. Đó là một câu nói đáng suy ngẫm. Bởi điều mà nhà đầu tư nhìn thấy cũng chính là điều doanh nghiệp trong nước đang chờ đợi: tốc độ cải cách.

Trong hành trình tác nghiệp của mình, tôi nhận ra rằng, những mục tiêu lớn luôn bắt đầu từ những điều rất thực tế. Đó là sức khỏe của doanh nghiệp. Là khả năng tiếp cận vốn. Là sức mua của thị trường. Là việc người dân có đủ thu nhập để tiêu dùng. Là việc doanh nghiệp có đủ niềm tin để đầu tư cho ba năm tới, thay vì chỉ lo cho quý tiếp theo.

Muốn tăng trưởng 2 con số, có lẽ trước hết phải giúp doanh nghiệp sống khỏe. Bởi không có nền kinh tế mạnh nào được xây dựng trên một cộng đồng doanh nghiệp mệt mỏi.

Trong nhiều năm theo dõi doanh nghiệp, start-up và nhà đầu tư, tôi nhận ra, báo chí kinh tế đôi khi không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin. Chúng tôi còn là người ghi nhận các vướng mắc chưa được nhìn thấy. Là người kể lại các cơ hội đang hình thành. Là người kết nối tiếng nói của doanh nghiệp với các nhà hoạch định chính sách.

Có những bài báo không tạo ra doanh thu. Nhưng giúp một vấn đề được lắng nghe. Có những bài viết không làm thay đổi thị trường ngay lập tức. Nhưng góp thêm một tiếng nói để thúc đẩy sự thay đổi.

Sau mỗi chuyến đi là một mảnh ghép của nền kinh tế. Sau mỗi cuộc phỏng vấn là một lát cắt của thời đại. Và khi ghép những mảnh ghép ấy lại, tôi nhận ra mình đang chứng kiến một Việt Nam khác đi.

Một Việt Nam không chỉ là điểm đến sản xuất với chi phí cạnh tranh. Một Việt Nam muốn trở thành mắt xích quan trọng hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Một Việt Nam đang đặt cược vào công nghệ, dữ liệu, AI, đổi mới sáng tạo và kinh tế xanh. Cũng là một Việt Nam mà hàng trăm ngàn doanh nghiệp vẫn đang nỗ lực vượt qua những áp lực chưa từng dễ dàng.

Có lẽ đó chính là bức tranh chân thực nhất của nền kinh tế hôm nay - vừa đầy cơ hội, vừa đầy thách thức. Và với người làm báo kinh tế, phần thưởng lớn nhất của nghề không phải là số lượng bài viết đã đăng, mà là được có mặt ở những nơi lịch sử kinh tế đang âm thầm diễn ra. Để ghi lại những chuyển động ấy. Để theo dấu niềm tin của doanh nghiệp Việt. Và để kể cho bạn đọc câu chuyện về một Việt Nam đang không ngừng thay đổi.