Phát triển nguồn nhân lực STEM là nền tảng để Việt Nam làm chủ các ngành công nghệ chiến lượcảnh: p.v

Nhân lực công nghệ trước những đòi hỏi mới

Thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới, tự động hóa và kinh tế số. Những thay đổi này không chỉ tạo ra ngành nghề mới, mà còn làm biến đổi căn bản phương thức sản xuất, mô hình kinh doanh và yêu cầu đối với người lao động.

Trong bối cảnh đó, lợi thế về lao động dồi dào, chi phí thấp hay tài nguyên thiên nhiên không còn đủ để bảo đảm sức cạnh tranh lâu dài. Chất lượng nguồn nhân lực, năng lực khoa học, công nghệ và khả năng tạo ra tri thức mới ngày càng trở thành yếu tố quyết định sức mạnh của mỗi nền kinh tế.

Đây cũng là thách thức lớn đối với giáo dục Việt Nam. Một nền giáo dục chủ yếu trang bị kiến thức sẽ khó đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng. Người học không chỉ cần “biết”, mà phải có khả năng vận dụng kiến thức, tư duy độc lập, sáng tạo, phản biện, giải quyết vấn đề, sử dụng công nghệ, ngoại ngữ và thích ứng với những thay đổi chưa từng có tiền lệ.

Theo GS-TSKH. Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, nếu không có đại học mạnh, nhà khoa học giỏi cùng đội ngũ tổng công trình sư, công trình sư trình độ cao, Việt Nam khó làm chủ công nghệ lõi, tạo ra sản phẩm chiến lược và xây dựng năng lực tự chủ, phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho rằng hành trang quan trọng của sinh viên ngày nay là khả năng tự học, ngoại ngữ, năng lực bản thân, tính kỷ luật và liêm chính học thuật. Lợi thế lâu dài nằm ở khả năng tiếp tục học hỏi, thích ứng và giải quyết những vấn đề thực tế của xã hội, đất nước.

Một vấn đề khác đặt ra là cơ cấu đào tạo và nguồn nhân lực cần theo kịp những ưu tiên phát triển mới của nền kinh tế. Việt Nam đang đẩy nhanh chuyển đổi số, phát triển công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới, đường sắt, công nghệ biển và nhiều ngành công nghệ chiến lược. Nhưng để làm chủ những lĩnh vực này, yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là con người.

Thực tế nhiều năm cho thấy không ít học sinh giỏi, kể cả học sinh có thế mạnh về khoa học tự nhiên, vẫn lựa chọn các ngành kinh tế hoặc lĩnh vực khác do lo ngại khối khoa học, kỹ thuật khó, trong khi cơ hội nghề nghiệp và chính sách hỗ trợ chưa đủ hấp dẫn. Tuy nhiên, các chính sách mới đang góp phần thay đổi xu hướng này, khuyến khích học sinh có năng lực lựa chọn khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.

Bức tranh tuyển sinh năm 2026 đã xuất hiện những chuyển động đáng chú ý. Tính đến hiện tại, hơn 633.000 thí sinh xác nhận nhập học đại học, trong đó khoảng 212.600 người vào các ngành STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học), chiếm 33,6%. Đáng chú ý, hơn 121.000 sinh viên lựa chọn 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược, tương đương 19,1% tổng số người xác nhận nhập học.

Chất lượng nguồn tuyển ở một số lĩnh vực công nghệ mới cũng nổi lên rõ nét. Nhiều chương trình trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu có điểm chuẩn trên 25 điểm; hơn 60% lượt ngành liên quan đến vi mạch - bán dẫn có điểm chuẩn từ 22,5 điểm trở lên. Các ngành máy tính, điện - điện tử, cơ khí, vật liệu, tự động hóa, robot và an ninh mạng cũng thu hút nguồn tuyển tốt.

PGS-TS. Nguyễn Phú Khánh, Phó hiệu trưởng Đại học Phenikaa, nhận định những chủ trương lớn về khoa học, công nghệ, kinh tế tư nhân, giáo dục và đào tạo đang tạo thêm động lực để người học lựa chọn các lĩnh vực STEM. Tại Phenikaa, lượng thí sinh khối kỹ thuật nhập học khá đông ở những ngành chuyển đổi số, công nghệ cao, cơ điện tử, cơ khí, tự động hóa, vật liệu, hóa...

Sự dịch chuyển này là tín hiệu tích cực, nhưng mới chỉ là bước đầu. Sức hút của một ngành đào tạo không thể đánh giá qua một mùa tuyển sinh. Lựa chọn của người học còn phụ thuộc vào chất lượng đào tạo, uy tín của trường, thị trường lao động và triển vọng nghề nghiệp dài hạn. Thu hút người giỏi vào STEM mới chỉ giải quyết bài toán đầu vào; thách thức lớn hơn là đào tạo họ trở thành những nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia có khả năng làm chủ và sáng tạo công nghệ.

Đổi mới căn bản để giáo dục trở thành động lực phát triển quốc gia

Trong bối cảnh các ngành khoa học, công nghệ phát triển mạnh, Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu đổi mới từ tư duy, chương trình, phương pháp giáo dục đến mô hình phát triển đại học và cơ chế kết nối đào tạo
với nhu cầu của nền kinh tế.

Điểm cốt lõi là giáo dục phải hướng tới phát triển toàn diện con người. Đích đến không phải một thế hệ chỉ có nhiều kiến thức hay bằng cấp hơn, mà là những người Việt Nam có nền tảng tri thức vững chắc, tư duy sáng tạo và phản biện, đạo đức và bản lĩnh, năng lực số, ngoại ngữ, kỹ năng toàn cầu và khát vọng đóng góp cho đất nước.

Điều này đòi hỏi giáo dục phổ thông tiếp tục chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang hình thành phẩm chất và năng lực. Khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học cần được gắn với trải nghiệm, thực hành và giải quyết các vấn đề thực tiễn. STEM không chỉ là một nhóm môn học, mà cần trở thành phương thức giúp học sinh biết đặt câu hỏi, kết nối tri thức liên ngành, thử nghiệm, sáng tạo và tìm lời giải cho những vấn đề mới.

Cùng với đó, AI, khoa học dữ liệu và kỹ năng số cần được đưa ngày càng sâu vào giáo dục. Người học phải được chuẩn bị để không chỉ sử dụng AI, mà còn hiểu, kiểm soát và khai thác công nghệ một cách có trách nhiệm. Ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, cũng cần chuyển từ một môn học sang công cụ tiếp cận tri thức, nghiên cứu và làm việc trong môi trường quốc tế.

Nhưng để tạo ra nguồn nhân lực cho những lĩnh vực chiến lược, thay đổi chương trình là chưa đủ. Chính sách phải đủ mạnh để hướng những người trẻ có năng lực vào các ngành đất nước đang cần.

Cách tiếp cận này đã bắt đầu được triển khai. Nghị định 179/2026/NĐ-CP dành chính sách hỗ trợ cho sinh viên các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược, với mức từ khoảng 3,7 đến 8,4 triệu đồng/tháng, tùy đối tượng và trình độ. Các lĩnh vực được kỳ vọng hưởng lợi gồm khoa học cơ bản, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, điện hạt nhân, đường sắt, năng lượng mới, công nghệ biển và những ngành chiến lược khác.

Cùng với thu hút người học, một đột phá quan trọng phải diễn ra ở giáo dục đại học. Nếu trường phổ thông xây dựng nền móng con người, thì đại học phải trở thành nơi tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và nguồn nhân lực trình độ cao.

GS-TSKH. Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng các quốc gia thành công không chỉ tiếp cận, mà còn phải chủ động kiến tạo và làm chủ công nghệ chiến lược. Trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học, bán dẫn, cơ học tính toán hay hàng không vũ trụ đều bắt nguồn từ nghiên cứu cơ bản trong môi trường đại học trước khi chuyển hóa thành sản phẩm và ứng dụng công nghiệp.

Bởi vậy, đại học không thể chỉ là nơi truyền thụ kiến thức và cấp bằng. Chương trình đào tạo phải hướng đến phát triển năng lực nghiên cứu, sáng tạo, tư duy hệ thống và giải quyết các bài toán thực tiễn; đồng thời được xây dựng trên nền tảng khoa học cơ bản hiện đại, gắn với các dự án và công nghệ chiến lược của quốc gia.

Đi cùng với đại học mạnh phải là đội ngũ nhà khoa học mạnh. Việt Nam muốn làm chủ AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới hay năng lượng không thể chỉ nhập khẩu máy móc và công nghệ, mà phải hình thành đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, tổng công trình sư và công trình sư đủ khả năng tạo ra công nghệ lõi.

Một mắt xích khác cần thay đổi mạnh là quan hệ giữa nhà trường và doanh nghiệp. Trong mô hình giáo dục mới, doanh nghiệp không thể chỉ đứng ở cuối quá trình để tuyển dụng sinh viên tốt nghiệp, mà cần tham gia ngay từ khi xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.

Doanh nghiệp cần trở thành chủ thể đặt hàng đào tạo, còn nhà trường phải có khả năng đáp ứng yêu cầu về nhân lực và công nghệ của nền kinh tế. Mối liên kết Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp vì vậy cần trở thành một cấu phần thực chất của hệ thống giáo dục, thay vì những chương trình hợp tác mang tính hình thức.

Tại Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, nhà trường đang thúc đẩy mô hình “Ba nhà” gồm Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp; xây dựng hệ sinh thái dữ liệu dùng chung, nghiên cứu liên ngành, ứng dụng AI vào mô phỏng công trình, tối ưu thiết kế, dự báo rủi ro và quản lý vận hành hạ tầng.

PGS-TS. Nguyễn Hoàng Giang, Phó hiệu trưởng nhà trường, nhìn nhận nghiên cứu khoa học chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được doanh nghiệp tiếp nhận, triển khai trong thực tiễn và tạo ra thay đổi cho xã hội. Sự tham gia của doanh nghiệp sẽ giúp nhà trường hiểu rõ hơn nhu cầu nhân lực để điều chỉnh chương trình; đồng thời giúp sinh viên sớm tiếp cận công nghệ, môi trường làm việc và doanh nghiệp chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai.

Tuy nhiên, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động mới chỉ là một phần của đổi mới giáo dục. Mục tiêu lớn hơn là đào tạo những con người vừa có năng lực chuyên môn, khả năng làm chủ công nghệ, vừa có tư duy độc lập, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm với xã hội.

Vì vậy, dù đổi mới STEM, đưa AI vào giáo dục, nâng cao năng lực ngoại ngữ hay phát triển các đại học nghiên cứu, con người vẫn phải là trung tâm và đích đến của giáo dục. Đó là nền giáo dục vừa trang bị tri thức, năng lực sáng tạo, vừa bồi đắp nhân cách, bản lĩnh và khát vọng cống hiến, để mỗi người trẻ không chỉ đủ sức hội nhập với thế giới, mà còn có khả năng góp phần kiến tạo tương lai đất nước.