Đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM) phát biểu tại hội trường - Ảnh: QH.

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 8/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tán thành sự cần thiết ban hành luật, các vị đại biểu cũng góp ý một số nội dung hoàn thiện dự thảo luật trước khi Quốc hội bấm nút.

Đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM) cho rằng cách tiếp cận truyền thống về phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt chủ yếu gắn với biên giới, cảng biển, cửa khẩu, nơi có thể kiểm soát hàng hóa hữu hình.

Ông Nhân nói, “Hơn nửa thế kỷ qua, nếu ta nói ngăn chặn phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt tức là nói câu chuyện của biên giới, cảng biển, cửa khẩu - nơi có thể chặn một container, giữ một chuyến tàu. Nhưng thứ nguy hiểm nhất của thời đại này không cần đi qua cửa khẩu nào cả, nó tồn tại dưới dạng mã nguồn, trọng số mô hình, thuật toán, truyền qua một đường kết nối Internet, và có khả năng tự thiết kế ra những vật liệu, hợp chất mà một phòng thí nghiệm từng phải mất nhiều năm mới làm được”. 

Từ nhận định đó, đại biểu Nhân đặt vấn đề dự thảo luật cần mở rộng cách nhận diện đối tượng kiểm soát. Vị đại biểu TP.HCM đề nghị bổ sung khái niệm “công nghệ lưỡng dụng”, trong đó mô hình AI vượt ngưỡng năng lực nguy hiểm là một dạng công nghệ lưỡng dụng đặc biệt cần được đưa vào diện kiểm soát xuất khẩu, đồng thời mở rộng Danh mục kiểm soát tại Điều 12.

Ông Nhân nhấn mạnh: “Vấn đề không phải là kiểm soát AI nói chung, chỉ những mô hình có khả năng làm gia tăng đáng kể nguy cơ phổ biến mới cần cơ chế quản lý tương xứng. Nhưng nếu danh mục chỉ dừng ở hàng hóa hữu hình, trong khi năng lực nguy hiểm có thể truyền qua biên giới chỉ bằng một tệp vài trăm gigabyte, thì luật vừa có hiệu lực đã trở nên lạc hậu.

Đại biểu Nhân đề nghị bổ sung vào dự thảo các tiêu chí nhận diện rủi ro từ AI như năng lực tính toán, mức độ tự chủ, khả năng tự động thiết kế vật liệu, hóa chất, tác nhân sinh học và khả năng vượt qua cơ chế an toàn của hệ thống.

Một mô hình AI vượt ngưỡng năng lực nguy hiểm cũng cần được xác định là căn cứ để kích hoạt cơ chế đánh giá rủi ro quốc gia, ông Nhân nói.

Vị đại biểu TP.HCM cũng đề nghị nâng cảnh báo sớm thành năng lực phân tích rủi ro quốc gia, ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn để phát hiện dấu hiệu bất thường trong chuyển giao công nghệ và các mô hình AI có nguy cơ cao, kết nối liên ngành giữa các cơ quan.

Luật phải biến sự cảnh giác đơn lẻ, ngẫu nhiên đó thành một năng lực cảnh báo sớm có tổ chức, có phân tích, và có trách nhiệm giải trình, ông Nhân nêu quan điểm.

Góp ý hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, đại biểu Trịnh Tú Anh (Lâm Đồng) đề nghị rà soát để thống nhất phạm vi danh mục kiểm soát với các đối tượng chịu sự quản lý của luật, không chỉ dừng ở hàng hóa lưỡng dụng mà cần bao quát hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ và dịch vụ.

Nữ đại biểu cũng đề nghị bổ sung hoạt động môi giới, tư vấn, đại diện, ủy thác, xúc tiến thương mại và các hoạt động trung gian liên quan đến những đối tượng thuộc diện kiểm soát.

Đồng thời, thời hạn áp dụng biện pháp ngăn chặn khẩn cấp tại Điều 17 nên được nâng từ tối đa 24 giờ lên 48 giờ và cho phép gia hạn một lần không quá 48 giờ đối với vụ việc phức tạp.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng cần tập trung vào cơ chế hỗ trợ tuân thủ, cho rằng pháp luật cần giúp doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu biết rõ mình phải làm gì, thay vì chỉ phát hiện và xử lý vi phạm.

Đại tướng Phan Văn Giang, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng báo cáo giải trình - Ảnh: QH.

Bà Nga đề nghị nghiên cứu cơ chế tham vấn trước để tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn khi chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý.

Với quản lý dựa trên rủi ro, vị đại biểu Hải Phòng đề nghị khi sử dụng công cụ phân tích dữ liệu, AI hoặc hệ thống cảnh báo tự động thì quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về chủ thể có thẩm quyền và có trách nhiệm giải trình.

“Tôi nhấn mạnh điều này bởi quản lý dựa trên rủi ro là xu hướng tiến bộ, giúp Nhà nước tập trung nguồn lực đúng chỗ. Nhưng nếu dữ liệu không tốt hoặc thuật toán, tiêu chí không được kiểm soát, thì quản lý dựa trên sự nghi ngờ”, bà Nga nêu quan điểm.

Báo cáo giải trình, Đại tướng Phan Văn Giang, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, nhấn mạnh việc xây dựng luật phải đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia nhưng không cản trở hoạt động dân sự, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học và các hoạt động hợp pháp.

Đại tướng cũng nêu rõ yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhưng không làm phát sinh thủ tục, giấy phép, chế độ báo cáo hoặc nghĩa vụ có tính chất trùng lặp.

Theo Đại tướng Phan Văn Giang, các quy định liên quan trực tiếp đến quyền, căn cứ, thời hạn và giới hạn áp dụng các biện pháp phải được quy định chặt chẽ, không giao quy định chi tiết theo hướng mở rộng thẩm quyền mà hạn chế quyền.

Theo nghị trình, Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt sẽ được Quốc hội thông qua vào cuối kỳ họp không thường lệ (ngày 23/8).