Lần đầu Việt Nam hiện diện chính thức tại Venice Biennale

Sau khi hàng loạt hãng thông tấn và báo chí Italy đồng loạt đưa tin, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu chính thức xác nhận sẽ trình làng triển lãm cá nhân “Tằm” tại Venice Art Biennale lần thứ 61. Đây là một dấu mốc đặc biệt, khi lần đầu tiên Việt Nam có gian Triển lãm Quốc gia tại sự kiện mỹ thuật danh giá bậc nhất thế giới.

Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu. Ảnh: NVCC

Theo thông tin từ Hãng thông tấn ASKANews, không gian trưng bày của Việt Nam được đặt tại Ca’ Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử ngay trung tâm thành phố Venice. Với chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”, triển lãm được giới chuyên môn đánh giá là một đề xuất giàu suy tư về khả năng kiến tạo những mô hình chung sống bền vững trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.

Sự kiện này vượt ra ngoài phạm vi một cuộc trưng bày nghệ thuật đơn thuần. Nó cho thấy một bước chuyển rõ nét của mỹ thuật Việt Nam từ thế giới nội tại sang không gian toàn cầu, với tâm thế chủ động và có chiến lược. Trong dòng chảy đó, Lê Hữu Hiếu xuất hiện như một đại diện tiêu biểu của thế hệ nghệ sĩ đang tìm cách kết nối truyền thống với ngôn ngữ đương đại.

Trước Venice Biennale 61, hành trình của anh đã được định hình qua nhiều cột mốc quốc tế như Florence Biennale lần thứ XI, Miami Art Fair Week hay triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là “Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO”, ghi nhận những nỗ lực đưa di sản văn hóa vào nghệ thuật đương đại.

Ảnh 3D ngũ hành trình chiếu tại triển lãm. Ảnh: BTC cung cấp.

Việc trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale lần này không chỉ là thành tựu cá nhân. Nó mở ra một tiền lệ, đặt nền móng cho cách tiếp cận bài bản hơn của nghệ sĩ Việt Nam với các không gian nghệ thuật quốc tế.

Ở góc nhìn rộng hơn, sự hiện diện của Việt Nam tại Venice Biennale phản ánh một quá trình chuyển mình rõ rệt của mỹ thuật đương đại trong nước. Từ chỗ phát triển chủ yếu trong phạm vi quốc gia, nghệ thuật Việt đang bước ra thế giới với sự tự tin, có định hướng và mang theo những câu chuyện văn hóa riêng biệt.

“Tằm” - Không gian nghệ thuật của ký ức, đời sống và triết lý Việt Nam

Trong tổng thể không gian triển lãm, bộ tác phẩm sắp đặt “Tằm” của Lê Hữu Hiếu giữ vai trò trung tâm. Tác phẩm được trưng bày từ ngày 9/5/2026 đến 22/11/2026, như một cấu trúc đa tầng nơi truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại đan xen.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của nghệ sĩ. Thay vì khai thác trực diện ký ức chiến tranh, anh hướng đến đời sống thường nhật và các thực hành văn hóa, tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm mở. Người xem di chuyển qua các lớp không gian gồm cụm tượng thần, trận đồ bát quái, ngôi nhà trung tâm và kết thúc bằng bức sơn mài khổ lớn. Hệ thống 12 pho tượng “Thần bảo hộ” đại diện cho ngũ hành và những lực lượng gắn với đời sống nông nghiệp, gợi nhắc rằng lịch sử không chỉ thuộc về những anh hùng, mà còn được tạo nên từ những con người vô danh.

Ảnh tác phẩm trưng bày tại Triển lãm sắp đặt “Tằm”. Ảnh: BTC cung cấp.

Hình tượng tằm trở thành trục ý niệm xuyên suốt. Vòng đời của tằm từ sinh ra, nhả tơ, hóa kén đến trở thành bướm được xem như ẩn dụ cho hành trình con người, một quá trình cống hiến và để lại giá trị trước khi rời đi trong lặng lẽ.

Đi xa hơn, Lê Hữu Hiếu trực tiếp nuôi tằm trên chính tác phẩm. Nghệ thuật ở đây không còn là vật thể tĩnh, mà trở thành một thực thể sống, nơi quá trình sinh trưởng và biến đổi diễn ra liên tục.

Việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá, vỏ trứng và kỹ thuật hom đất tạo nên chiều sâu văn hóa, đồng thời phản ánh triết lý cân bằng âm dương. Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn kích thước 6,5m x 4m, nơi hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ được tái hiện, như một ẩn dụ về sinh thành, tan rã và tái sinh.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Italy, nhận xét: “Bộ tác phẩm sắp đặt ‘Tằm’ tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kỳ ảo của các truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Lê Hữu Hiếu không phơi bày vết thương chiến tranh, mà mang tới góc tiếp cận đầy tính tự sự về đời sống thường nhật của người Việt”.

Ông nhấn mạnh thêm: “Người Việt gọi Đất là Đất Mẹ, nên tác giả đặt tác phẩm trên nền đất, để tác phẩm chạm vào cội nguồn của sự sống. Nhà luôn được đặt ở trung tâm, bởi nơi có Người luôn là trung tâm của mọi cấu trúc xã hội”.

Theo đánh giá của truyền thông Italy, chính cách tiếp cận này đã giúp “Tằm” trở thành một điểm nhấn tại Biennale năm nay, nơi nghệ thuật không dừng ở trình diễn, mà gợi mở những cách nghĩ mới về sự chung sống, khởi đi từ đời sống con người.

Ở góc nhìn học thuật, GS-TS Bùi Quang Thắng, nguyên Giám đốc nghệ thuật Vicas Art Studio, phân tích: “Hành trình nghệ thuật của Lê Hữu Hiếu khởi đầu từ hội họa giá vẽ, nhưng từ năm 2017 anh đã nhận ra nhu cầu kết nối sâu hơn với bản sắc văn hóa dân tộc. Kho dữ liệu văn hóa mà anh tích lũy qua quá trình điền dã đã trở thành chất liệu quan trọng cho các tác phẩm đương đại”.

Ông cho rằng: “Trong triển lãm ‘Tằm’, anh đã lựa chọn một concept xuyên suốt, kết hợp chất liệu truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật cá nhân. Việc tự nuôi tằm để tạo nên lớp tơ phủ lên tác phẩm là một thủ pháp đặc biệt, mang lại hiệu ứng thẩm mỹ và cảm xúc mạnh mẽ”. 

Hành trình “sống lại” và khát vọng mở đường

Khi được hỏi về cảm xúc tại Venice Biennale 61, Lê Hữu Hiếu dùng một từ đặc biệt: “sống lại”. Anh chia sẻ: “Đó không chỉ là niềm vui khi đạt được một cột mốc quan trọng, mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ tưởng chừng xa vời”.

Hành trình ấy, theo anh, không hề dễ dàng. Những áp lực về tài chính, thời gian và tinh thần luôn hiện hữu. Đã có thời điểm, ngay cả những người thân thiết cũng đặt câu hỏi về lựa chọn của anh.

Nhưng Venice Biennale với anh không phải đích đến cá nhân. Đó là câu trả lời cho những trăn trở lớn hơn về cách đưa văn hóa Việt ra thế giới, làm sao để tạo nên một hình ảnh đủ sâu và đủ thuyết phục với khán giả quốc tế.

Anh cho biết: “Triển lãm ‘Tằm’ là kết quả của gần 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm và chọn lọc. Từ chuyến tham quan Venice Biennale năm 2017, tôi bắt đầu xây dựng ý tưởng, liên tục điều chỉnh để tìm ra hình thức phù hợp nhất”.

Song song với sáng tác là quá trình nghiên cứu sâu rộng từ làng nghề, di tích văn hóa đến tài liệu lịch sử và triết học. Mục tiêu, theo anh, là đi đến tận cùng chiều sâu của văn hóa Việt.

Ở một góc nhìn khác, Lê Hữu Hiếu xem Venice Biennale như một “kỳ thi lớn”, nơi kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo. Nhưng điều anh kỳ vọng hơn cả là tạo ra một tiền lệ.

Nếu sự xuất hiện lần này có thể giúp những nghệ sĩ Việt Nam sau này tiếp cận thuận lợi hơn với các không gian quốc tế, thì đó mới là giá trị lớn nhất.

Có thể nói, sự kiện này đánh dấu một bước tiến đáng kể của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Thông qua “Tằm”, Lê Hữu Hiếu đã tạo dựng một không gian nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc, đồng thời đủ khả năng đối thoại với các vấn đề toàn cầu.

Ở đó, văn hóa Việt không đứng riêng lẻ, mà hòa vào dòng chảy chung của thế giới, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, nơi truyền thống trở thành chất liệu để kiến tạo những giá trị mới.