Ngày 30/10, Dự án “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong quản lý tổng hợp chất thải rắn sinh hoạt thông qua thí điểm đồng xử lý trong lò nung xi măng” chính thức được khởi động với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp, đơn vị thu gom, xử lý chất thải và các chuyên gia kỹ thuật.

Dự án do Chính phủ Na Uy tài trợ, UNDP thực hiện dưới sự chỉ đạo của UBND thành phố Quảng Ninh, với Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố là chủ dự án.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam phát biểu tại Hội thảo.

Thông qua việc kết hợp phân loại rác tại nguồn, thu hồi vật liệu có khả năng tái chế và đồng xử lý chất thải phù hợp trong lò nung xi măng, dự án hướng tới giảm lượng rác phải chôn lấp, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tạo cơ sở nhân rộng mô hình quản lý chất thải theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Số liệu năm 2024 cho thấy lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh tại Quảng Ninh ước khoảng 1.100 tấn mỗi ngày. Khối lượng rác lớn, tiếp tục gia tăng đang tạo sức ép đối với hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý, trong lúc một số khu xử lý tiến gần giới hạn công suất.

Đặc điểm địa bàn trải dài, điều kiện địa hình đa dạng cũng khiến việc tổ chức thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải gặp nhiều khó khăn. Trong khi phần lớn rác sinh hoạt vẫn được đưa đi chôn lấp, nhiều vật liệu có khả năng tái chế chưa được thu hồi hiệu quả, gây lãng phí nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng.

Trước thực trạng đó, dự án được triển khai theo hướng quản lý tổng hợp, bắt đầu bằng phân loại chất thải tại hộ gia đình, tổ chức thu gom riêng và đưa từng nhóm vật liệu đến phương án xử lý phù hợp.

Trong giai đoạn thí điểm, các hộ dân và đơn vị thu gom tại ba phường Uông Bí, Yên Tử và Hiệp Hòa sẽ được hỗ trợ thực hiện phân loại rác tại nguồn. Hoạt động này nhằm nâng cao chất lượng chất thải đầu vào, hạn chế tình trạng trộn lẫn các loại vật liệu có khả năng tái chế với rác thải còn lại.

Cùng với việc phân loại, dự án sẽ hỗ trợ thiết lập cơ sở thu hồi vật liệu, tạo điều kiện tách và tận dụng những thành phần có giá trị, đặc biệt là chất thải nhựa và các vật liệu phù hợp cho tái chế.

Đối với phần chất thải không thể tái chế nhưng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, dự án nghiên cứu, thí điểm phương án đồng xử lý tại một nhà máy xi măng được địa phương lựa chọn.

Đồng xử lý là giải pháp sử dụng một số loại chất thải phù hợp làm nhiên liệu thay thế hoặc nguyên liệu trong quá trình sản xuất xi măng, tận dụng điều kiện vận hành của lò nung để xử lý chất thải theo các yêu cầu kỹ thuật và môi trường.

Giải pháp này được kỳ vọng góp phần giảm lượng chất thải đưa đi chôn lấp, đồng thời mở rộng khả năng thay thế một phần nhiên liệu truyền thống trong sản xuất công nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc vào thành phần chất thải, công nghệ xử lý, năng lực vận hành và việc tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường.

Điểm đáng chú ý là dự án không đặt mục tiêu đưa toàn bộ rác sinh hoạt vào lò nung xi măng. Phân loại, giảm thiểu và tái chế vẫn được ưu tiên, trong khi đồng xử lý đóng vai trò bổ trợ đối với những thành phần không thể tái chế nhưng phù hợp về đặc tính kỹ thuật.

Ngoài các hoạt động thí điểm, dự án hỗ trợ Quảng Ninh xây dựng kế hoạch quản lý tổng hợp chất thải rắn sinh hoạt giai đoạn 2026-2030, lộ trình giảm thiểu sản phẩm nhựa dùng một lần và các định mức kinh tế - kỹ thuật phục vụ đồng xử lý chất thải trong lò nung xi măng.

Những nội dung này có ý nghĩa quan trọng đối với việc hình thành cơ chế quản lý, tạo cơ sở kỹ thuật để doanh nghiệp tham gia và bảo đảm mô hình có thể vận hành ổn định sau giai đoạn hỗ trợ ban đầu.

Ông Nguyễn Như Hạnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Quảng Ninh nhấn mạnh, sự đồng thuận và tham gia tự giác của người dân là yếu tố nền tảng đối với hoạt động phân loại chất thải tại nguồn.

Bên cạnh đầu tư công nghệ, công tác truyền thông, hướng dẫn và tạo điều kiện để các hộ gia đình phân loại rác thuận tiện, thiết thực cần được duy trì xuyên suốt quá trình triển khai.

Thực tế cho thấy, nếu rác không được phân loại ngay từ đầu, việc thu hồi vật liệu tái chế sẽ gặp nhiều khó khăn, làm tăng chi phí xử lý và giảm chất lượng nguồn nguyên liệu phục vụ các công đoạn tiếp theo.

Bởi vậy, hiệu quả dự án phụ thuộc vào sự phối hợp đồng bộ giữa người dân, đơn vị thu gom, cơ sở xử lý, doanh nghiệp sản xuất và cơ quan quản lý, thay vì chỉ dựa vào một công nghệ xử lý riêng lẻ.

Dự án tại Quảng Ninh được xây dựng trên cơ sở kế thừa kinh nghiệm từ các mô hình quản lý chất thải mà UNDP đã hỗ trợ triển khai tại một số địa phương của Việt Nam.

Tại Gia Lai, mô hình cơ sở thu hồi vật liệu (MRF) đã thu gom, tái chế khoảng 400 tấn chất thải nhựa kể từ tháng 10/2024. Trong khi đó, tại khu vực Quy Nhơn, khoảng 13.000 hộ gia đình đã tham gia chương trình phân loại rác tại nguồn.

Một hoạt động thí điểm khác tại Hưng Yên đã thực hiện đồng xử lý 111 tấn chất thải nhựa không thể tái chế, cung cấp thêm kinh nghiệm thực tiễn cho việc nghiên cứu áp dụng giải pháp này trong ngành công nghiệp xi măng.

Những kết quả bước đầu cho thấy khả năng kết hợp giữa phân loại rác tại hộ gia đình, thu hồi vật liệu tái chế và lựa chọn phương án xử lý phù hợp đối với phần chất thải còn lại.

Tuy nhiên, việc nhân rộng cần được đánh giá dựa trên điều kiện cụ thể của từng địa phương, nhất là quy mô phát sinh rác thải, năng lực thu gom, khoảng cách vận chuyển, khả năng tiếp nhận của doanh nghiệp và chi phí vận hành.

Ông Stein Iversen, Đại sứ Na Uy tại Việt Nam và Lào cho biết, đồng xử lý là một trong những sáng kiến trọng điểm được Na Uy thúc đẩy, phù hợp với những ưu tiên trong khuôn khổ Quan hệ Đối tác Chiến lược Xanh giữa Na Uy và Việt Nam được thiết lập vào tháng 4/2026.

Na Uy tiếp tục phối hợp với UNDP và các đối tác thúc đẩy giải pháp đồng xử lý, hướng tới mang lại lợi ích cho môi trường, khí hậu và doanh nghiệp.

Đối với dự án tại Quảng Ninh, sự hợp tác với ngành xi măng trong phát triển mô hình thu hồi vật liệu phục vụ đồng xử lý được kỳ vọng tạo ra kinh nghiệm thực tiễn, làm cơ sở nghiên cứu nhân rộng tại những địa phương có điều kiện phù hợp.

Ở góc độ phát triển bền vững, việc sử dụng chất thải làm nhiên liệu thay thế có thể mở thêm hướng khai thác giá trị kinh tế của những vật liệu trước đây chủ yếu phải xử lý hoặc chôn lấp.

Đối với doanh nghiệp xi măng, giải pháp này có tiềm năng hỗ trợ đa dạng hóa nguồn nhiên liệu, đồng thời tạo thêm cơ hội tham gia chuỗi quản lý, thu hồi và xử lý chất thải theo hướng tuần hoàn.

Tuy nhiên, để chuyển tiềm năng thành hiệu quả thực tế, cần làm rõ các yêu cầu về phân loại, chất lượng đầu vào, công nghệ, quan trắc khí thải, chi phí đầu tư và trách nhiệm của từng bên tham gia.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam nhấn mạnh, không có một công nghệ đơn lẻ nào có thể giải quyết toàn diện thách thức về chất thải.

Việc quản lý cần bắt đầu bằng giảm thiểu lượng rác phát sinh, phân loại đúng cách và thu hồi tối đa vật liệu để tái sử dụng, tái chế. Đối với những thành phần không thể tái chế, đồng xử lý có thể trở thành giải pháp bổ trợ phù hợp.

Theo đại diện UNDP, mục tiêu quan trọng là xây dựng hệ thống quản lý tổng hợp có khả năng vận hành hiệu quả trong thực tế, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, chính quyền địa phương và doanh nghiệp, đồng thời tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường.

Nếu mô hình được chứng minh hiệu quả tại Quảng Ninh, những kinh nghiệm thu được có thể đóng góp cho việc hoàn thiện cách tiếp cận quản lý chất thải tại các địa phương khác.

Tại Hội thảo khởi động, các chuyên gia quốc tế đến từ Viện Nghiên cứu SINTEF của Na Uy đã chia sẻ kinh nghiệm sử dụng chất thải phù hợp trong sản xuất xi măng, đồng thời giới thiệu những bài học từ giai đoạn đầu của Dự án OPTOCE về giải pháp đồng xử lý.

Đại diện Hiệp hội Xi măng Việt Nam cũng trao đổi về các cơ hội, điều kiện kỹ thuật và yêu cầu cần thiết để áp dụng mô hình trong ngành xi măng.

Các bên tập trung thảo luận những vấn đề liên quan đến chính sách, công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế tài chính và hợp tác với doanh nghiệp, nhằm bảo đảm giải pháp được triển khai an toàn, hiệu quả và có khả năng duy trì lâu dài.

Việc đưa đồng xử lý chất thải vào sản xuất xi măng đòi hỏi sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ giai đoạn thiết kế mô hình, bởi khả năng tiếp nhận, chi phí vận hành và yêu cầu bảo vệ môi trường là những yếu tố quyết định tính khả thi.

Cùng với sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các đối tác quốc tế, vai trò điều phối của chính quyền địa phương có ý nghĩa quan trọng trong việc kết nối các đơn vị thu gom, xử lý chất thải với doanh nghiệp sản xuất, hình thành chuỗi quản lý thống nhất.