Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mỗi ngày Việt Nam phát sinh khoảng 69.400 tấn rác thải sinh hoạt, trong đó gần 63% vẫn được xử lý bằng chôn lấp. Trong nông nghiệp, lượng phụ phẩm phát sinh hằng năm lên tới khoảng 159 triệu tấn. Quy mô lớn của “mỏ tài nguyên” này đang mở ra dư địa cho nhiều mô hình khởi nghiệp.

Một trong những start-up nổi bật là Grac - nền tảng công nghệ quản lý rác thải được thành lập năm 2021. Doanh nghiệp cung cấp hệ thống kết nối chính quyền địa phương, đơn vị thu gom, doanh nghiệp và hộ gia đình nhằm quản lý, truy xuất và xác minh rác tái chế.

Ông Nguyễn Trọng Minh, nhà sáng lập Grac cho biết, năm 2025 doanh thu của start-up tăng gấp ba lần so với cùng kỳ. Hệ thống của Grac đã truy xuất hơn 7.000 tấn nhựa, giúp giảm khoảng 10.500 tấn CO2 và chuyển hướng gần 3.900 tấn rác khỏi bãi chôn lấp. Hiện hơn 270 chính quyền địa phương cấp xã đang sử dụng nền tảng này để quản lý dữ liệu của khoảng 1 triệu hộ dân.

Ở lĩnh vực nông nghiệp, Việt Nam Food khai thác cơ hội từ phụ phẩm thủy sản. Doanh nghiệp thu gom đầu, vỏ và đuôi tôm để sản xuất hoạt chất sinh học phục vụ chăn nuôi và trồng trọt. Theo bà Nguyễn Vân An, Giám đốc Chiến lược VNF, doanh nghiệp hiện có khả năng xử lý hơn 50.000 tấn phụ phẩm mỗi năm, tạo ra khoảng 12.000 tấn thành phẩm, trong đó một phần đã được xuất khẩu sang Hàn Quốc và Malaysia.

Không chỉ doanh nghiệp Việt, nhiều start-up nước ngoài cũng chọn Việt Nam để phát triển mô hình tái chế. Năm 2019, Nestor Catalan (Tây Ban Nha) và Mariano Morante (Argentina) khởi nghiệp với ý tưởng tái chế các loại “nhựa chết” như túi nylon, bao bì nhiều lớp hay nhựa dùng một lần. Sau khi xử lý, rác nhựa được ép thành các tấm vật liệu dùng để sản xuất nội thất và vật liệu xây dựng.

Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngành nhựa tại Việt Nam đang phát triển nhanh. Giai đoạn 2021 - 2025, có 45 mô hình kinh doanh mới được ghi nhận, nhiều dự án tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất vật liệu thay thế nhựa. Dù vẫn còn những thách thức về thương mại hóa và hạ tầng thu gom, xu hướng giảm phát thải cùng các chính sách thúc đẩy kinh tế tuần hoàn đang mở ra cơ hội để rác trở thành nguồn tài nguyên tạo ra giá trị kinh tế mới.