Các vị chủ trì họp báo - Ảnh: TT.

Chiều 13/5, Văn phòng Chủ tịch nước họp báo công bố lệnh của Chủ tịch nước về các luật được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp thứ nhất, trong đó có Luật Thủ đô.

Một trong những vấn đề được báo chí quan tâm là với luật này, Hà Nội được trao nhiều thẩm quyền vượt trội, chưa từng có tiền lệ, vậy trong trường hợp quy định riêng của Thành phố có ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người dân, đặc biệt là trong giải phóng mặt bằng khi Hà Nội chuẩn bị triển khai hàng loạt đại dự án thì cơ chế nào để can thiệp kịp thời và hiệu quả?

Trả lời, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Đặng Hoàng Oanh nêu rõ, với việc trao quyền rất lớn cho Thủ đô, từ việc ưu tiên áp dụng luật đến việc ủy quyền quy định khác với Trung ương về trình tự, thủ tục hành chính hay cơ chế quản lý tài chính ngân sách, phải có các biện pháp để kiểm soát quyền lực và nâng cao trách nhiệm kiểm tra, giám sát.

Luật Thủ đô đã thiết lập cơ sở pháp lý đồng bộ, tuân thủ nguyên tắc đảm bảo công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Luật thực hiện có hiệu quả việc kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực gắn với trách nhiệm kiểm tra, thanh tra của cơ quan có thẩm quyền. Có cơ chế để theo dõi, đánh giá và kịp thời điều chỉnh nội dung phân quyền khi cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện không hiệu quả các nhiệm vụ được giao, bà Oanh thông tin.

Thứ trưởng Oanh cũng cho biết, về phía các cơ quan Trung ương, Quốc hội có thẩm quyền xem xét báo cáo về việc thi hành Luật Thủ đô theo đề nghị của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ. Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội cùng các đoàn đại biểu Quốc hội có trách nhiệm thường xuyên giám sát việc thi hành luật và các cơ chế chính sách đặc thù. Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thẩm quyền quyết định bãi bỏ toàn bộ hoặc một phần văn bản do Hội đồng nhân dân Thành phố ban hành nếu trái pháp luật.

Song song đó, Chính phủ có trách nhiệm tổ chức theo dõi, kiểm tra, thanh tra để bảo đảm việc phân cấp được thực hiện thống nhất, đúng pháp luật. Thủ tướng Chính phủ cũng được giao quyền đặc biệt là đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ toàn bộ, một phần văn bản do Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành khi cần thiết.

Về trách nhiệm giải trình của chính quyền Thành phố, theo bà Oanh, Luật quy định rõ yêu cầu các cấp chính quyền phải công khai minh bạch về sử dụng quỹ đất, thực hiện dự án đầu tư và thủ tục hành chính để nhân dân được biết, được tham gia ý kiến và giám sát. Chính quyền Thành phố phải thực hiện giải trình theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi phát sinh những vấn đề lớn ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia, an ninh quốc phòng hoặc quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Báo cáo giải trình phải bao gồm mục tiêu, phạm vi tác động, đánh giá rủi ro, hệ quả kinh tế xã hội và kết quả thực hiện các cơ chế đặc thù. Mọi nội dung giải trình này phải được công khai để nhân dân giám sát - bà Oanh nhấn mạnh. 

Phần giới thiệu những nội dung mới của Luật, bà Oanh cho biết, thay vì quy định cụ thể các nội dung như tại Luật Thủ đô số 39/2024/QH15, Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 tập trung phân quyền cho Thành phố quyết định, tạo không gian tối đa cho sự sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô; đồng thời tăng cường yêu cầu về kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Luật sửa đổi các quy định theo hướng phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền Thành phố được quy định, quyết định những nội dung thuộc thẩm quyền trong các lĩnh vực nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thành phố, như: tổ chức, bộ máy; thu, chi ngân sách, đặc biệt là các quy định tạo điều kiện thu hút nguồn lực cho Thủ đô phát triển; thực hiện quy hoạch, chỉnh trang, tái thiết đô thị; quản lý, sử dụng tài nguyên; ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo; phát triển, liên kết vùng Thủ đô; phát triển y tế, văn hóa; bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, trong đó có việc áp dụng biện pháp hành chính cấp bách phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô.

Điểm mới đáng chú ý là Luật bổ sung quy định về thẩm quyền xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền Thành phố Hà Nội. Theo đó, Hội đồng nhân dân (HĐND) và ủy ban nhân dân (UBND) Thành phố được ban hành văn bản để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đã được quy định tại văn bản của cơ quan cấp trên nhằm thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương, bảo đảm yêu cầu cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, không làm phát sinh thêm thành phần hồ sơ, điều kiện, yêu cầu hoặc kéo dài thời gian giải quyết thú tục hành chính.

 Đồng thời, Thành phố được ban hành VBQPPL quy định biện pháp đặc thù để tổ chức, hướng dẫn thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội khác hoặc chưa có quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, bộ, cơ quan ngang bộ.

Luật mới còn bổ sung quy định về thí điểm cơ chế, chính sách  nhằm xác lập khuôn khổ pháp lý cho việc thử nghiệm các mô hình, giải pháp quản lý và phát triển mới. Theo đó, việc quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những van đề chưa được pháp luật quy định được áp dụng tại Thành phố (không thực hiện thí điểm trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia, tôn giáo và lĩnh vực khác liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia theo quy định của pháp luật). Trên cơ sở chấp thuận của cấp có thẩm quyền, HĐND Thành phố ban hành nghị quyết để thực hiện thí điểm cơ chế, chính sách cụ thể.

Luật mới cũng cho phép Thành phố chủ động ban hành các quy định nhằm huy động nguồn lực phát triển Thủ đô trên các lĩnh vực quản lý, sử dụng nguồn tài chính, ngân sách; thẩm quyền về đầu tư; quản lý, sử dụng, khai thác tài sản công, tài sản kết cấu hạ tầng; quản lý, bảo vệ, sử dụng tài nguyên; thu hút, trọng dụng và phát triển nguồn nhân lực; thu hút đầu tư, ưu đãi, hỗ trợ đầu tư, phát triển doanh nghiệp; phát triển khu kinh tế tự do, thương mại tự do và loại hình kinh tế mới...

Luật quy định các cơ chế vượt trội về liên kết và phát triển vùng theo hướng xác định Hà Nội giữ vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng và động lực phát triển của vùng Thủ đô, vùng đồng bằng sông Hồng, vùng trung du và miền núi phía Bắc và cả nước. Đồng thời, Luật quy định cơ chế thúc đẩy liên kết, phát triển vùng trên cơ sở đồng thuận, công khai, minh bạch và phù hợp với hệ thống quy hoạch; bổ sung cơ chế đầu tư, quản lý các dự án liên kết vùng theo hướng tăng cường phối hợp liên tỉnh, xác định rõ cơ quan chủ quản, ưu tiên bố trí nguồn lực từ ngân sách trung ương và địa phương, thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô để hỗ trợ đầu tư hạ tầng và xử lý các vấn đề liên vùng.

Lãnh đạo Bộ Tư pháp cũng cho hay, Luật bổ sung quy định về cơ chế xử lý vi phạm, đồng thời, xác lập cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với người đứng đầu, công chức, viên chức và cá nhân tham gia xây dựng, ban hành, thi hành Luật và các văn bản liên quan trong trường hợp không vụ lợi, đã thực hiện đúng quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.