Đầu độc môi trường bằng hàng ngàn tấn rác thải

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết, mỗi năm, có khoảng 8 triệu người trên toàn cầu chết vì các bệnh liên quan đến thuốc lá. Riêng tại Việt Nam, con số này khoảng 40.000 người. Với khoảng 6.000 tỷ điếu thuốc được sản xuất mỗi năm, ngành công nghiệp thuốc lá thải ra khoảng 840.000 tấn đầu lọc, loại rác thải nhựa phổ biến và khó phân hủy nhất trên hành tinh.

Đầu lọc thuốc lá chứa nicotine, cadmium, arsenic và nhiều hóa chất độc hại khác, khi bị thải ra môi trường sẽ ngấm vào đất, sông, biển, gây hại cho hệ sinh thái. Ở Việt Nam, với khoảng 15 triệu người hút thuốc, lượng rác thải đầu lọc lên đến hàng ngàn tấn mỗi năm, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng rác thải nhựa vốn đang là vấn nạn toàn cầu.

Tác động của thuốc lá đến môi trường thật sự tàn khốc.

- TS. Ruediger Krech, Giám đốc Ban Nâng cao sức khỏe WHO 

Theo tính toán, quá trình từ trồng trọt, sản xuất thuốc lá, đến tiêu thụ và xả thải phá hủy khoảng 4,5 triệu ha đất và rừng mỗi năm, thải ra khoảng 84 triệu tấn CO2, tương đương lượng phát thải hàng năm của quốc gia như Phần Lan và chiếm 1/4 lượng phát thải của Việt Nam năm 2022. Điều này tạo ra thách thức nghiêm trọng đối với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam.

Tại một hội thảo chuyên đề, TS. Nguyễn Đình Đáp (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết, tác động của thuốc lá đến môi trường bao trùm toàn bộ vòng đời của ngành này. Trung bình mỗi năm, thế giới mất khoảng 3,5 triệu ha đất do trồng cây thuốc lá, trong đó Việt Nam mất khoảng 1,4% diện tích rừng. Cây thuốc lá cần nhiều nước, thường được trồng gần ao, hồ, sông, suối, nhưng lại khiến đất bạc màu, cằn cỗi và dễ xói mòn.

Trung bình mỗi năm, ngành thuốc lá sử dụng khoảng 22 tỷ tấn nước. Quá trình sản xuất thuốc lá thải ra nhiều chất độc như bụi than, giấy vụn, hóa chất, dầu, amoniac, nicotine…, gây tác động nghiêm trọng tới đất, nước và không khí. 

Nghiên cứu của WHO chỉ ra, mỗi năm, người hút thuốc thải ra 3.000 - 6.000 tấn formaldehyde (chất gây ung thư), khoảng 12.000 - 47.000 tấn nicotine và 300.000 - 600.000 tấn chất thải độc hại từ đầu lọc thuốc lá. Đây là nguyên nhân chính gây ô nhiễm không khí trong nhà, trường học, nơi làm việc.

Khói thuốc chứa nhiều hạt muội chất gây ô nhiễm không khí mạnh hơn cả khói diesel. Hút 3 điếu thuốc có thể tạo ra lượng chất độc gấp 10 lần so với một chiếc xe ô tô chạy trong một giờ. Trong một căn phòng có người hút thuốc, nồng độ chất độc trong không khí cao gấp 120 lần căn phòng không khói thuốc, tương đương mức ô nhiễm tại các thành phố lớn như Bắc Kinh hay London. Nghiên cứu cũng cho thấy, hàm lượng CO tại nhà ở những gia đình có người hút thuốc cao gấp 2,4 lần mức cho phép. Hàm lượng nicotine trong không khí có thể lên tới 0,687 mg/m3, gây nguy hiểm cho cả những người không hút thuốc.

Giảm thiểu tác hại của thuốc lá đối với môi trường

Theo WHO, ngành thuốc lá chi tới 23 triệu USD mỗi ngày cho quảng cáo, trong đó có nhiều tuyên bố sai lệch về tác động của thuốc lá tới môi trường. Báo cáo “Thuốc lá - Kẻ đầu độc hành tinh của chúng ta” của WHO năm 2022 đã khẳng định tác động tàn phá môi trường của thuốc lá trên toàn bộ vòng đời sản phẩm. TS. Ruediger Krech, Giám đốc Ban Nâng cao sức khỏe WHO nhận định, tác động của thuốc lá đến môi trường “thật sự tàn khốc” và đây là “một trong những tác nhân gây ô nhiễm lớn nhất”. Khói thuốc, chất thải sản xuất, thuốc trừ sâu và phân bón sử dụng trong trồng thuốc lá làm suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước và không khí, đồng thời làm giảm đa dạng sinh học.

Tại Việt Nam, tình hình cũng rất đáng báo động. Nếu không có biện pháp quyết liệt, đến năm 2030, số người tử vong do thuốc lá có thể lên tới 70.000 người mỗi năm, gần gấp 4 lần số ca tử vong do tai nạn giao thông. Điều này không chỉ đặt áp lực lớn lên hệ thống y tế, mà còn gây ra những ảnh hưởng tiêu cực nghiêm trọng đến môi trường sống.

Đại diện Trung tâm Truyền thông tài nguyên và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh, truyền thông là “vũ khí mạnh mẽ” giúp nâng cao nhận thức cộng đồng, thay đổi hành vi và góp phần bảo vệ môi trường. Việc vạch trần các chiến dịch “tẩy xanh” của ngành thuốc lá, phối hợp với các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội để xây dựng những chiến dịch truyền thông sáng tạo, hiệu quả là rất cần thiết.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng hiện nay, WHO và các chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp nhằm giảm thiểu tác hại của thuốc lá đối với môi trường.

Đầu tiên, là việc hỗ trợ nông dân chuyển đổi từ cây thuốc lá sang các loại cây trồng bền vững, thân thiện với môi trường nhằm bảo vệ đất đai và nguồn nước.

Tiếp theo, là tăng cường kiểm soát chặt chẽ việc sản xuất, quảng cáo và tiêu thụ thuốc lá, đồng thời xử phạt nghiêm các hành vi truyền thông sai lệch. Việc đẩy mạnh truyền thông, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại, ảnh hưởng của thuốc lá đối với sức khỏe và môi trường cũng rất quan trọng để thay đổi hành vi tiêu dùng. Song song đó, cần xây dựng hệ thống thu gom, tái chế và xử lý chất thải từ sản xuất và tiêu dùng thuốc lá để giảm thiểu ô nhiễm. Ngoài ra, cần khuyến khích nghiên cứu phát triển các sản phẩm thay thế nhằm giảm tác động tiêu cực từ thuốc lá truyền thống.

Nhận diện và phản bác các luận điệu tuyên truyền sai lệch về thuốc lá là bước đầu tiên để giảm thiểu tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe và môi trường. Sự phối hợp đồng bộ từ Chính phủ, tổ chức xã hội và mỗi cá nhân sẽ góp phần xây dựng một xã hội lành mạnh, bền vững hơn, bảo vệ hành tinh khỏi “kẻ đầu độc” mang tên thuốc lá.