Thủ đoạn ngày càng tinh vi

Tại Hội nghị triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, điểm chung được các Ban Chỉ đạo 389 địa phương đồng loạt phản ánh là bức tranh buôn lậu thuốc lá hiện nay đã thay đổi rất nhiều so với trước đây.

Nếu như trước kia, các đường dây buôn lậu chủ yếu hoạt động trên các tuyến biên giới Tây Nam hoặc khu vực cửa khẩu, thì nay phương thức hoạt động đã mở rộng ra nhiều tuyến, nhiều địa bàn và đặc biệt là không gian mạng. Thuốc lá điếu nhập lậu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng giờ đây được giao dịch trên các nền tảng số, mạng xã hội và vận chuyển thông qua các dịch vụ chuyển phát nhanh, gây nhiều khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý.

Thuốc lá lậu thường được chia nhỏ, ngụy trang kỹ lưỡng nhằm tránh bị xử lý hình sự và gây khó khăn cho việc truy vết các đối tượng cầm đầu. Ảnh: Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam.

Theo Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, các tuyến buôn lậu hiện trải dài từ biên giới phía Bắc, biên giới Việt Nam - Lào, Việt Nam - Campuchia đến các cảng biển, sân bay và khu vực nội địa. Trên không gian mạng, các đối tượng sử dụng tài khoản ảo, số điện thoại không chính chủ, tài khoản ngân hàng giả, tiền điện tử, đồng thời giao dịch thông qua Facebook, Zalo, Telegram rồi sử dụng ship Cod, xe khách, xe ôm công nghệ hoặc các đơn vị chuyển phát để giao hàng. Hàng hóa thường được chia nhỏ, ngụy trang kỹ lưỡng nhằm tránh bị xử lý hình sự và gây khó khăn cho việc truy vết các đối tượng cầm đầu.

Là địa phương có cả biên giới đất liền, đường biển, cảng hàng không và cảng biển quốc tế, đại diện lực lượng 389 của tỉnh Quảng Ninh cho biết, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp với nhiều phương thức mới. Các đối tượng lợi dụng cư dân biên giới để vận chuyển nhỏ lẻ qua đường mòn, lối mở; sử dụng xuồng cao tốc, bè mảng ngụy trang thành phương tiện đánh bắt thủy sản để đưa hàng qua cửa sông, bến dân sinh rồi trung chuyển bằng ô tô vào nội địa.

Thuốc lá thường được cất giấu, trà trộn với các loại hàng hóa khác để đối phó với lực lượng kiểm tra. Đáng chú ý, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng được đánh giá là nhóm hàng có xu hướng gia tăng nhanh, khó phát hiện và khó kiểm soát hơn nhiều so với thuốc lá điếu truyền thống.

Tại Đồng Tháp - một trong những địa bàn nóng về buôn lậu thuốc lá ở tuyến biên giới Tây Nam - các đối tượng vẫn duy trì phương thức "kiến tha lâu đầy tổ", chia nhỏ hàng hóa, lợi dụng hệ thống sông ngòi, kênh rạch để vận chuyển bằng ghe, xuồng, vỏ lãi tốc độ cao vào ban đêm. Nhiều đầu nậu còn bố trí lực lượng cảnh giới dọc các tuyến biên giới để theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng, sẵn sàng thay đổi hướng di chuyển hoặc tẩu thoát khi bị phát hiện.

Đà Nẵng cũng ghi nhận nhiều phương thức vận chuyển mới. Theo Ban Chỉ đạo 389 thành phố, các đối tượng mua xe tải thùng kín rồi tự chế thêm khoang bí mật để cất giấu hàng lậu phía trong, bên ngoài phủ các loại hàng hóa giá trị thấp nhằm đánh lạc hướng lực lượng kiểm tra.

Một số trường hợp lợi dụng xe khách, xe tải vận chuyển hàng hóa để gửi thuốc lá lậu với số lượng vài nghìn bao mỗi chuyến. Bên cạnh đó, việc quảng cáo và tiêu thụ thuốc lá nhập lậu, thuốc lá điện tử trên mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử cũng có xu hướng gia tăng.

Là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, TP.HCM lại phản ánh một xu hướng khác. Thành phố không còn chủ yếu là địa bàn nhập lậu mà đang trở thành nơi trung chuyển và tiêu thụ. Sau khi hàng được vận chuyển từ khu vực biên giới Tây Nam vào nội địa, các đối tượng chuyển mạnh sang mua bán qua website, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến. Việc sử dụng tài khoản ảo, thay đổi liên tục thông tin liên hệ, chia nhỏ hàng hóa và giao nhận thông qua các dịch vụ chuyển phát khiến việc thu thập chứng cứ và xử lý vi phạm trở nên khó khăn hơn rất nhiều so với trước.

Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh - Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ đội Biên phòng.

Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh - Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ đội Biên phòng cho biết, các đối tượng thường lợi dụng cư dân khu vực biên giới để vận chuyển thuốc lá lậu; đồng thời chia nhỏ số lượng dưới 1.500 bao nhằm né tránh xử lý hình sự. Tại các tuyến biên giới luôn tồn tại các đầu nậu thu gom từ những người vận chuyển nhỏ lẻ. Đặc biệt, phương thức giao nhận ngày càng tinh vi, người giao và người nhận không tiếp xúc trực tiếp, gây nhiều khó khăn trong việc triệt phá tận gốc.

Những diễn biến này cho thấy hoạt động buôn lậu thuốc lá đang có sự dịch chuyển từ mô hình vận chuyển truyền thống sang mô hình kết hợp giữa hoạt động thực địa với môi trường số. Đây cũng là lý do khiến nhiều địa phương nhận định rằng nếu chỉ tập trung kiểm soát tại cửa khẩu hay trên các tuyến giao thông như trước sẽ không còn đủ để ngăn chặn hiệu quả các đường dây buôn lậu.

Điểm được phản ánh nữa là nhiều đối tượng vận chuyển là người từng có tiền án, tiền sự, sẵn sàng điều khiển phương tiện bỏ chạy khi bị kiểm tra, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho cả lực lượng truy bắt và người dân. Trong khi đó, các đầu nậu chủ yếu là người ngoài địa phương, gây khó khăn cho công tác xác minh, nắm tình hình.

Đổi mới phương thức chống buôn lậu 

Theo ông Trần Lê Minh, Phó trưởng Ban thị trường Hiệp hội thuốc lá Việt Nam, từ ngày 1/1/2027, chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sẽ được điều chỉnh tăng mạnh, ngoài thuế suất hiện hành còn áp dụng thêm thuế tuyệt đối 2.000 đồng mỗi bao và tăng dần đều mỗi năm để đến năm 2031 tăng lên 10.000 đồng mỗi bao.

“Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, với mức tăng thuế cao này, nguy cơ thuốc lá nhập lậu sẽ tăng, vì giá thuốc lá trong nước bắt buộc phải tăng theo mức thuế mới”, ông Minh nói.

Thực tế buôn lậu thuốc lá hiện cho thấy, với sự phát triển của thương mại điện tử, logistics và các nền tảng số, hoạt động buôn lậu đã hình thành những phương thức tổ chức linh hoạt hơn, xuyên địa bàn, xuyên lực lượng và ngày càng khó nhận diện.

Nhiều cửa hàng tạp hoá vẫn bán thuốc lá lậu. Ảnh: Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam.

Vì vậy, điểm chung trong các kiến nghị của địa phương không chỉ là tăng cường kiểm tra, xử lý mà còn là xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin, cơ sở dữ liệu dùng chung, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực phối hợp giữa các lực lượng chức năng. Đây được xem là những giải pháp mang tính nền tảng để chuyển từ cách làm chủ yếu dựa trên tuần tra, bắt giữ sang phương thức quản lý dựa trên phân tích dữ liệu, nhận diện rủi ro và đấu tranh từ sớm đối với các đường dây buôn lậu.

Điểm đáng chú ý là dù điều kiện địa lý, tuyến trọng điểm và đặc điểm hoạt động của các đối tượng buôn lậu ở mỗi địa phương khác nhau, song các địa phương đều chung nhận định “nếu vẫn chủ yếu chống buôn lậu theo phương thức truyền thống thì rất khó theo kịp sự thay đổi của các đường dây buôn lậu hiện nay”.

Liên quan đến khó khăn trong xử lý thuốc lá thế hệ mới, ông Đặng Văn Dũng, Phó chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia cho biết, hiện đã có cơ chế, chính sách đối với việc tiêu hủy thuốc lá nhập lậu. Tuy nhiên, với các sản phẩm như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, vẫn chưa có quy định cụ thể, thống nhất.

Do đó, thời gian tới, Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành liên quan để nghiên cứu, hoàn thiện chính sách về tiêu hủy, quản lý và xử lý các loại thuốc lá thế hệ mới, bảo đảm áp dụng đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Trong bối cảnh Chỉ thị số 25/CT-TTg vừa được Thủ tướng Chính phủ ban hành, các Ban Chỉ đạo 389 địa phương kỳ vọng việc triển khai đồng bộ các giải pháp mới, cùng với sự phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương và địa phương, sẽ tạo chuyển biến mạnh mẽ hơn trong công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá, đặc biệt đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các hoạt động buôn bán trái phép trên không gian mạng.