Điểm nghẽn không chỉ ở phía nông dân

TS. Phạm Tuấn Anh, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn Đắk Nông cho biết, đằng sau những “mùa vàng” bội thu là hàng chục nghìn tấn bao bì thuốc bảo vệ thực vật và chất thải rắn phát sinh mỗi năm, trong khi tỷ lệ thu gom còn rất thấp, chỉ khoảng 30% và thậm chí dưới 10% ở vùng sâu, vùng xa. Phần lớn lượng rác này quay trở lại môi trường, thẩm thấu dần vào đất và nguồn nước, gây suy thoái hệ sinh thái.

“Nông dân không tạo ra rác mà chỉ mua các giải pháp để bảo vệ cây trồng. Sự đứt gãy hệ thống nằm ở việc thiếu khâu xử lý sau thu gom, cùng các khoảng trống tài chính của vận chuyển và xử lý chất thải nguy hại”, ông Tuấn Anh nhấn mạnh tại Diễn đàn “Phổ biến quy định EPR và cơ chế hỗ trợ hoạt động xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật, phân bón tại các địa phương”, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ngày 14/3.

Thống kê của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho thấy, trong ba năm 2022-2024, cả nước đã thu gom gần 2.500 tấn bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, nhưng vẫn còn hơn 550 tấn chưa được xử lý. Chưa kể trong tổng lượng thu gom, chỉ khoảng 1.400 tấn bao bì được xử lý đúng quy định, hơn 500 tấn do người dân tự tiêu hủy và còn hơn 20% chưa được xử lý.

Theo bà Triệu Thị Châu, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Bình Minh cho rằng, nhiều địa phương đã có bể chứa bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Tuy nhiên, rác sau khi gom lại “bị kẹt” vì không ai chịu trách nhiệm vận chuyển đi xử lý. Hệ quả là rác tồn đọng, người dân buộc phải tự xoay xở như đốt tại vườn, chở nhờ xe rác sinh hoạt, thậm chí mang sang khu vực khác.

“Là người trực tiếp xả rác, nhưng người nông dân chưa có đủ kiến thức và điều kiện để xử lý đúng cách”, bà Châu nói, đồng thời nhấn mạnh không thể đẩy toàn bộ trách nhiệm cho người sản xuất nông nghiệp.

Toàn cảnh diễn đàn ngày 14/4.

Đồng quan điểm với bà Châu, ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc HTX dịch vụ nông nghiệp Tân Thuận Đông, cho biết người dân và hợp tác xã hoàn toàn có thể tổ chức thu gom, thậm chí đã chủ động đề xuất phương tiện, thiết bị để thực hiện. Tuy nhiên, sau khi thu gom, vấn đề lớn nhất là không có nơi tiếp nhận và xử lý, dẫn đến tình trạng “gom rồi nhưng không biết đưa đi đâu”. Ngay cả khi đại lý vật tư nông nghiệp có trách nhiệm thu mua, với lượng bao bì thuốc bảo vệ thực vật phát sinh lớn, chỉ sau vài ngày đã tồn đọng hàng trăm kg, đặt ra câu hỏi về trách nhiệm lưu giữ và xử lý tiếp theo.

Theo đại diện hợp tác xã, chính vì thiếu khâu tiêu hủy nên việc thu gom nếu làm không đồng bộ có thể phản tác dụng, thậm chí gây ô nhiễm nghiêm trọng hơn. Thực tế tại địa phương cho thấy, một số bể chứa sau vài ngày đã trở thành điểm tập kết rác quá tải, gây ô nhiễm thay vì giải quyết vấn đề.

Cần sự phối hợp từ nhiều bên

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, trong các bao bì thuốc bảo vệ thực vật luôn tồn dư một lượng hóa chất nhất định. Nếu không được xử lý đúng cách, các chất này sẽ tích tụ trong đất, thấm vào nguồn nước mặt và nước ngầm, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của nông dân và người tiêu dùng, gây tác động tiêu cực đến hệ sinh thái nông nghiệp trong đất, nước.

Bên cạnh yếu tố môi trường và sức khỏe, việc xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật còn gắn chặt với yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững và kinh tế tuần hoàn, đặc biệt trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng đòi hỏi cao về tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm sản xuất.

Thời gian qua, nhiều địa phương như Đồng Tháp, Đắk Lắk đã triển khai nhiều mô hình hiệu quả như “cánh đồng không rác thải”, chương trình đổi bao bì lấy quà, xây dựng hàng nghìn điểm thu gom và tổ chức nhiều lớp tập huấn cho người dân. Doanh nghiệp và hợp tác xã cũng tích cực tham gia, từng bước hình thành ý thức trách nhiệm trong cộng đồng sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, bên cạnh các kết quả đạt được, hệ thống thu gom và xử lý vẫn còn nhiều hạn chế. Mạng lưới thu gom chưa hoàn chỉnh, cơ chế xử lý chưa thống nhất, trong khi nhận thức của một bộ phận người dân vẫn cần tiếp tục được nâng cao.

Để nâng cao hiệu quả thu gom và xử lý, lãnh đạo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết sẽ đẩy mạnh nghiên cứu, phân loại rõ tính chất từng loại chất thải nhằm lựa chọn phương thức xử lý phù hợp, vừa đảm bảo an toàn môi trường, vừa tối ưu chi phí cho người dân.

Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý sẽ tiếp thu các ý kiến thực tiễn, hoàn thiện cơ sở khoa học và xây dựng chính sách linh hoạt, góp phần hình thành hệ thống thu gom, xử lý đồng bộ, hiệu quả và khả thi hơn trong thời gian tới.

Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật Việt Nam (VIPA), bày tỏ sự quan tâm đến vấn đề phân bổ kinh phí để thu gom và xử lí bao bì thuốc bảo vệ thực vật.

Theo ông Sơn, nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đã chủ động phối hợp với cơ quan chuyên môn để triển khai các chương trình thu gom, xử lý bao bì tại 22 tỉnh ngay cả trước khi có quy định cụ thể. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn bị hạn chế bởi nhận thức của một bộ phận nông dân còn thấp, cùng sự thiếu rõ ràng trong phân công trách nhiệm giữa các bên liên quan.

Ông Sơn cho rằng cần làm rõ việc phân bổ chi phí trong cơ chế EPR, đặc biệt là nguồn lực dành cho thu gom và vận chuyển, đồng thời xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm cấp phép và tổ chức vận chuyển, vai trò của chính quyền địa phương và hệ thống đại lý.

“Quy trình tiêu hủy cần được chuẩn hóa, từ khâu tập kết về kho bãi đến xử lý cuối cùng. Tôi đề xuất tăng cường tập huấn, đào tạo với giáo trình rõ ràng, từ đầu tư nguồn lực đến tổ chức tuyên truyền tại cơ sở nhằm nâng cao nhận thức cho người dân. Bên cạnh đó, thiết lập hệ thống tiêu chuẩn và giám sát chặt chẽ toàn bộ quá trình, cùng các chính sách khuyến khích để tạo động lực thực hiện đồng bộ”, ông phát biểu.

Trong khi đó, theo ông Andrew Ward, Giám đốc Quản lý sử dụng sản phẩm Croplife, đặc thù của bao bì thuốc bảo vệ thực vật khiến việc quản lý phức tạp hơn các loại rác thải khác. Người nông dân phải tuân thủ quy trình sử dụng an toàn như rửa bao bì nhiều lần, đục thủng để tránh tái sử dụng và đưa về điểm thu gom riêng biệt.

Để triển khai hiệu quả việc xử lý loại bao bì này, đại diện CropLife nhấn mạnh cần xây dựng cơ chế minh bạch và công bằng, trong đó mọi doanh nghiệp đều phải đóng góp tương ứng với lượng bao bì đưa ra thị trường. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, với khung pháp lý rõ ràng và sự tham gia đầy đủ của các bên, công tác bảo vệ môi trường có thể đạt hiệu quả cao. Điển hình như Brazil với tỷ lệ thu gom lên tới 90%.

Ông Andrew Ward tin Việt Nam có điều kiện để tiếp cận và điều chỉnh các mô hình này, từng bước xây dựng hệ thống quản lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật bền vững, phù hợp thực tiễn trong nước.