9h ngày 9/9/2019

Đó là giờ và ngày tôi quyết định từ bỏ tất cả, bước chân vào Báo Đầu tư (nay là Báo Tài chính - Đầu tư).

Trong đời làm nghề, không ít người đi qua vài ba cánh cửa cơ quan. Có cánh cửa mở ra bằng một buổi phỏng vấn, nơi người ta gửi hồ sơ, hỏi một vài câu đúng quy trình, rồi gật đầu. Có cánh cửa mở ra bằng một quyết định hành chính khô khan. Và có những cánh cửa - hiếm hơn nhiều, mở ra bằng một sự trân trọng, dù đơn tôi viết là “đơn xin chuyển công tác”.

Ngày đó, lãnh đạo báo đích thân chọn, đích thân xuống tận cầu thang, đích thân bấm nút mở cửa thang máy, cầm tay tôi dẫn qua cánh cửa, giới thiệu với toàn cơ quan, đưa tôi vào bàn làm việc đã chọn sẵn.

Nói như "dân Đầu tư", tôi được đón nhận với tư cách là một người mang chất xám, kinh nghiệm đến “góp sức”, chứ không phải là một người đến xin việc.

Điều khác biệt ấy, có người nói, đó là hình thức, là xã giao hoặc “nghệ thuật” quản lý. Nhưng với kẻ chọn cầm bút, chọn con đường giám sát, phản biện xã hội và… từng có vẻ bất cần như tôi, tự thấy mình có một khoản nợ nghĩa tình và trách nhiệm với ngòi bút của mình.

Tác giả (áo trắng) nhận giải C Giải Báo chí Quốc gia

Tư duy ngược

Với tôi, nghề báo đã là “nghiệp”. Trong cái “nghiệp” đó, chất xám, mồ hôi và thậm chí cả an nguy tính mạng tụ lại ở chữ nghĩa, câu từ, để “bán”.

“Con chữ” - tôi thường gọi thế - là loại tài sản kỳ lạ nhất. Nó không thể lưu trữ vào két, không thể chia nhỏ ra bán, không thể định giá bằng bất kỳ công thức nào. Giá trị của nó phụ thuộc hoàn toàn vào việc nó được đặt ở đâu và được ai đọc. Cùng một bài viết, đặt đúng chỗ thì thành tiếng nói có giá trị, sai chỗ thì trôi đi trong biển thông tin.

Ngày về với Đầu tư cũng là thời điểm “con chữ” phai đi rất nhiều, làm chạnh lòng không ít người cầm bút. Cũng là thời điểm báo chí “view”, “kinh tế báo chí” lạnh lùng. Mà muốn có view để có nhuận bút, để hoàn thành nhiệm vụ, thì nội dung phải khai thác theo hướng giật gân các scandal, tình tiền, tù tội…

Giữa guồng quay thời cuộc và thời thế báo chí, thời KPI, thời tốc độ và áp lực thông tin, độc giả bị “chiếm đoạt” bởi mạng xã hội, ranh giới giữa một sản phẩm sắc sảo và một bản tin vô hồn trở nên vô cùng mong manh. Khi tòa soạn đánh mất không gian cho sự dấn thân và tư duy độc lập, tôi nghĩ, thứ khô hạn đầu tiên không phải là con chữ, mà là niềm tin của công chúng.

Muốn đủ KPI “kinh tế báo chí”, nhà báo làm lâu năm, quan hệ rộng và còn đau đáu với nghề thì gặp doanh nghiệp thân thiết, đề nghị “giúp chỉ tiêu”. Nhưng cũng không ít người bất chấp, dùng các chiêu thức hù dọa, buộc doanh nghiệp phải chấp thuận các hợp đồng truyền thông. Lúc này, “con chữ”, tin bài không còn là linh hồn của tờ báo, mà trở thành phương tiện để hoàn thành một bản kế hoạch định sẵn.

Và nhà báo không chỉ là “cái máy” sản xuất nội dung, chạy đua với thời gian và thuật toán, mà còn là kẻ đi kiếm tiền về để… trả nhuận bút cho chính mình và bộ máy.

Nhưng về với Đầu tư, tôi lại không phải “chịu đựng” những thứ đó.

Dù là tờ báo tự xoay xở để phát triển từ những ngày đầu, trong bối cảnh làng báo chuyển hướng KPI, view làm “tòe” đi ngòi bút của không ít phóng viên tâm huyết, thì những “đầu tàu” ở Đầu tư lại… tư duy ngược: “Nội dung đi trước!”.

Chỉ như thế đã thổi lên ngọn lửa nghề - vốn đã bị dập vùi bằng những KPI vô cảm của tôi. Như hồi trai trẻ, tôi lại bừng lên nhiệt huyết để đeo đuổi “cái nghiệp” đã thành… phản xạ tự nhiên của mình: giám sát, phản biện xã hội, điều tra chống tiêu cực, tham nhũng!

Những… cộng sự

Nhưng không chỉ vậy! Điều làm tôi “bừng lửa” hơn còn chính bởi cả từ lãnh đạo báo đến biên tập viên hiện diện trong mỗi bài báo của mình.

“Sơn, theo góc nhìn của anh, chỉnh tít chính vệt này thành “Chặt vòi bạch tuộc biến của công thành của tư”.

“Chứng khoán mấy chục năm từ lúc hình thành tới bây giờ, chưa bao giờ xảy ra nỗi uất nghẹn của hàng chục ngàn trái chủ, nên sửa tít vệt bài này thành “Trái chủ và cơn uất nghẹn lịch sử”, em thấy sao?”.

Mỗi loạt bài “nặng ký” của tôi, Phó tổng biên tập Bùi Đức Hải khi đó đều trăn trở đến từng con chữ như thế, trao đổi, phân tích với tôi, thậm chí cả khi nửa đêm, để cùng tìm câu chữ, ý tứ “đắt” nhất.

Thậm chí, vệt “Chặn đứng tội phạm ‘cổ cồn trắng’ câu kết quan tham”, Ban Biên tập “ưu ái” cho tôi dồn toàn thời gian, toàn lực mà viết. Cả tháng trời tôi nghiên cứu hồ sơ, phân tích, tham vấn luật sư, chuyên gia, viết, chỉnh sửa có khi tới xuyên đêm.

Và vị Phó tổng biên tập, ban ngày ngập ngụa trong trăm ngàn câu từ sự vụ cả nước dồn về, nhưng cũng “đành trắng đêm” cùng tôi.

Trong nghề báo, giữa phóng viên và biên tập viên, dù là “cặp bài trùng” nhưng lại "tương ái tương sát". Phóng viên luôn muốn bảo vệ đứa con tinh thần của mình nguyên vẹn nhất, trong khi biên tập viên luôn muốn "phẫu thuật thẩm mỹ" đứa con ấy, dẫn tới mâu thuẫn.

Trước đây tôi đã gặp cảnh như thế ở những tòa soạn khác. Nhưng ở Đầu tư thì khác, tôi cảm nhận được sự trân trọng khi từ người Trưởng ban cho đến biên tập viên tận tình góp ý, trao đổi, tranh luận chi tiết đến từng câu, từng chữ.

Họ khiến tôi nghĩ rằng vì họ hiểu đằng sau mỗi lựa chọn từ ngữ của tác giả có thể là một ý chủ, một sắc thái, một điều mà người viết đã cân nhắc trước khi đặt xuống. Hỏi, tức không coi bản thảo là nguyên liệu thô để mình gia công, mà coi nó là sản phẩm và trọng trách của mình là làm sao để chính xác, để hay hơn.

Ở nhiều nơi, “sếp” chỉ xem mình là người ký duyệt. Biên tập viên chỉ xem mình là người “chặt chém”. Nhưng ở Đầu tư, từ lãnh đạo báo tới Trưởng, Phó ban, tới cả biên tập viên trước hết là… người đọc.

Ký duyệt là một thao tác quản lý. Đọc là một hành động cùng hành động. Người duyệt quan tâm bài có "an toàn" không, có định hướng đúng không, có thời gian lên trang không. Người đọc quan tâm bài có hay không, ý tứ “chín” chưa, tít làm sao ấn tượng nhất...

Kẻ viết như tôi đã đầu tư chất xám, con chữ, thậm chí an nguy tính mạng. Những “người đọc” cũng vậy, là sự đầu tư thời gian, chất xám để “đọc”, để đồng hành. Cũng tức họ còn vượt qua vai trò “người đọc”, mà như cộng sự, cùng đóng góp khả năng chuyên môn, nghiệp vụ, sở trường sở đoản, cùng đồng hành trong không gian đối thoại bình đẳng, nơi mọi trí tuệ đều được tôn trọng.

Hàng loạt vệt bài “cộng sự” đó lại chỉ đem lại cho mỗi mình tôi “hào quang” trên thảm đỏ khi liên tiếp 3 năm đạt 2 giải Búa liềm vàng (vệt bài “Chặn đứng tội phạm "cổ cồn trắng" câu kết quan tham” và vệt bài “Chặt vòi bạch tuộc biến của công thành của tư”) và 1 giải Báo chí Quốc gia (vệt bài “Đằng sau khoản lợi “khủng” từ những thương vụ mua bán dự án tai tiếng”).

Đó là sự hy sinh của những người đứng sau bài báo, mà tôi chỉ biết… cảm ơn và cảm ơn!

Rồi tôi “thấm”, “làng báo” không thiếu những cây bút từng rất sắc, rồi mòn dần, không hẳn vì họ thối chí, mà còn bởi không ai “bận rộn” với chữ nghĩa của họ.

Thế nên văn hóa “người đọc” và “cộng sự” ở Đầu tư ngày ấy càng khiến tôi tự thấy trách nhiệm trong mỗi lần hạ bút viết, giữ mình từng phút giữa cám dỗ rất dễ tới với kẻ chuyên đi phanh phui sai phạm, để không chỉ bảo vệ bản thân mà cả những “cộng sự” ấy.

Chiếc cà vạt và những đêm “ngất ngư”

Đó là ngày tôi lên nhận Giải A Búa liềm vàng. Với một người viết thì đó là một ngày quan trọng. Nhưng điều làm ngày ấy trở nên đặc biệt, với tôi, không chỉ là giải thưởng, mà là những gì diễn ra trước khi lên sân khấu.

Chỉ chuyên làm điều tra, lại có chất “bụi bặm” và ở giữa Sài thành nên tôi thậm chí quên cả việc mua cà vạt. Chỉ còn ít phút bước lên sân khấu, thấy cổ áo tôi còn… trống trơn, đích thân Tổng biên tập và Phó tổng biên tập lúc ấy lập tức đi… mượn giúp, thắt giùm.

Đêm khuya, khi tan lễ, những người “sếp” ấy cùng chúng tôi kéo nhau đi làm “trận bia”, cùng ngất ngư, cùng “sướng” như những đồng sự!

Nhiều đêm sau đó, sau mỗi lần tôi đạt giải, nếu không đi dự được, cả Tổng biên tập, Phó tổng biên tập đều làm một “bữa nhậu” nho nhỏ trong góc phòng ăn cơ quan, chờ bằng được tôi về, chỉ để “cụng một ly!”.

Tôi đã tự hỏi rất nhiều lần, vì sao những chi tiết nhỏ như vậy lại đọng trong tôi lâu đến thế? Câu trả lời, tôi nghĩ, là vì chúng không nhỏ.

Vĩ thanh

Tôi viết những dòng này vào một thời điểm mà nghề báo đang chịu đựng những sức ép chưa từng có.

Thông tin, độc giả bị mạng xã hội “chiếm đoạt”. Công nghệ AI đạt mức có thể sản xuất hàng loạt bài báo trong thời gian cực ngắn. Câu hỏi "báo chí còn gì để làm?" được không ít người dân, cũng là độc giả xưa, đặt ra ở nhiều nơi.

Nghiệm lại những tháng ngày “đầu tư” vào Đầu tư, tôi nghĩ câu trả lời nằm ở những chi tiết tôi kể.

Máy móc có thể tổng hợp số liệu nhưng không thể ngồi xuống hỏi tác giả: "Em giải thích nội dung ở chỗ này?".

Thuật toán có thể tối ưu tiêu đề, nhưng không thể chỉnh lại cà vạt cho một đồng nghiệp trước giờ lên sân khấu.

Cái làm nên “linh hồn” bài báo, tờ báo, không phải là công nghệ xuất bản, mà còn là chất lượng của mối quan hệ giữa những người làm ra nó.

Đó cũng là lý do vì sao tôi tin rằng, những ý tưởng giá trị "cũ" của Báo Đầu tư không mai một.