TS Bùi Bá Nghiêm chia sẻ tại Hội nghị bàn giải pháp tối ưu hóa logistics sáng 22/9 (Ảnh: Bộ Công thương).

Tối ưu chi phí logistics, thúc đẩy xuất khẩu

Chia sẻ tại Hội nghị: “Giải pháp tối ưu hóa chi phí logistics, thúc đẩy xuất khẩu” sáng 22/9, TS. Bùi Bá Nghiêm, Chuyên viên cao cấp Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) dự báo kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm nay sẽ đạt cột mốc mới.

Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt 930,1 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024, trong đó cán cân thương mại thặng dư 20,05 tỷ USD.

Trong 8 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%, còn nhập khẩu đạt 395,30 tỷ USD, tăng 35,3%, đưa cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu khoảng 20,46 tỷ USD.

Quy mô thương mại tăng nhanh, song cần nhìn đúng bản chất của diễn biến này. Trong 8 tháng đầu năm, nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 90,17% kim ngạch xuất khẩu, trong khi nhóm tư liệu sản xuất chiếm 94,11% kim ngạch nhập khẩu. Nhập khẩu tăng mạnh chủ yếu gắn với máy móc, linh kiện và nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Theo ông Nghiêm, đây là tín hiệu cho thấy năng lực sản xuất đang được mở rộng, nhưng đồng thời cũng phản ánh mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn đầu vào nhập khẩu. Khi logistics không theo kịp tốc độ lưu chuyển hàng hóa, chi phí vận chuyển, lưu kho và vốn đối với nguyên liệu đầu vào sẽ được cộng vào giá thành sản phẩm xuất khẩu.

Đáng lưu ý, trong 8 tháng đầu năm 2026, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 80,1% kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu khoảng 30,6 tỷ USD.

Điều này đặt ra yêu cầu tối ưu hóa chi phí logistics phải gắn với nâng năng lực tham gia chuỗi của doanh nghiệp trong nước, thay vì chỉ hỗ trợ tăng quy mô lưu chuyển hàng hóa.

Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) chỉ ra rằng, vận tải biển toàn cầu đang chịu tác động của căng thẳng địa chính trị, thay đổi tuyến hàng hải, chi phí nhiên liệu và bảo hiểm, trong khi lịch tàu kém ổn định. Cùng với đó, các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về xuất xứ, truy xuất nguồn gốc, an toàn, môi trường và phát thải.

Trong bối cảnh này, doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh về giá mà còn phải bảo đảm thời gian giao hàng, độ tin cậy của dịch vụ và chất lượng dữ liệu trong chuỗi cung ứng.

Theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025, xét theo khối lượng hàng hóa vận chuyển, đường bộ chiếm khoảng 74,7%, đường thủy nội địa 20,1%, đường biển 5,06% và đường sắt 0,19%. Cơ cấu này cho thấy các phương thức có khả năng vận chuyển khối lượng lớn với chi phí đơn vị thấp chưa được khai thác tương xứng.

Chi phí vận tải đường bộ còn gia tăng do xe chạy rỗng, ùn tắc tại các cửa ngõ cảng và thời gian chờ nhận, giao hàng. Tuy nhiên, chuyển dịch sang đường thủy hoặc đường sắt chỉ hiệu quả khi có lịch chạy ổn định, kết nối đầu cuối, dịch vụ trọn gói và tổng thời gian vận chuyển đủ cạnh tranh, thay vì chỉ dựa vào yêu cầu hành chính.

Chi phí logistics cần giảm nữa

Ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas) cho biết, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của ngành dệt may đạt 71,6 tỷ USD, trong đó xuất khẩu 46,2 tỷ USD và nhập khẩu 25,5 tỷ USD.

Với lưu lượng hàng hóa lớn, chi phí logistics có tác động đáng kể đến hiệu quả và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Quyết định số 2229/QĐ-TTg, 9/10/2025 của Thủ tướng Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2035 đưa chi phí logistics xuống mức tương đương 12% - 15% GDP và Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia, vùng lãnh thổ đứng đầu về chỉ số hiệu quả logistics.

Đáng chú ý, phần lớn doanh nghiệp dệt may hiện xuất khẩu theo phương thức FOB và nhập khẩu theo CIF. Với hàng xuất khẩu theo FOB, các chi phí từ cảng trở đi chủ yếu do khách hàng đảm nhận.

Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn chịu tác động từ biến động chi phí logistics trong toàn chuỗi, đặc biệt khi vận tải biển xảy ra tắc nghẽn, kéo theo cước vận chuyển và các khoản phụ phí tăng cao.

Theo ông Cẩm, một trong những vấn đề được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là chi phí logistics trong nước, nhất là chặng vận chuyển từ nhà máy đến cảng. Khoản chi phí này hiện chiếm khoảng 9 - 10% trong hoạt động xuất nhập khẩu của ngành dệt may.

Trong khi đó, dệt may là ngành có biên lợi nhuận tương đối thấp. Vì vậy, tiết giảm chi phí logistics, đặc biệt ở khâu vận chuyển nội địa, có thể tạo thêm dư địa cho lợi nhuận và nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đối với ngành thủy sản, một ngành đóng góp hơn 11 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm, chi phí logistics cũng không chỉ nằm ở vận chuyển mà còn bao gồm kho lạnh, kho bãi và container. Những vướng mắc liên quan đến tàu, chứng từ và thủ tục cũng có thể làm gia tăng chi phí.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (Vasep) đề nghị Bộ Công thương xây dựng cơ sở dữ liệu để xác định chi phí vận chuyển container, đồng thời có dự báo về chi phí vận tải, giúp doanh nghiệp chủ động tính toán khi đàm phán và ký hợp đồng với đối tác.

Vasep cũng đề xuất đẩy nhanh số hóa, liên thông thủ tục, chứng từ và nghiên cứu cơ chế phát triển đội tàu container, qua đó giảm mức độ phụ thuộc vào đội tàu quốc tế.

Quy mô xuất nhập khẩu đang tăng nhanh, nhưng lợi thế thương mại chỉ thực sự chuyển thành năng lực cạnh tranh khi hàng hóa được đưa tới thị trường với chi phí hợp lý, thời gian ổn định và khả năng tuân thủ đáng tin cậy.

Theo ông Nghiêm, dư địa giảm chi phí nằm ở từng kilômét xe chạy rỗng, từng giờ chờ tại cảng và cửa khẩu, từng chứng từ phải khai lại, từng ngày tồn kho và từng khoản phụ phí chưa minh bạch.

Để giảm chi phí logistics, Nhà nước cần tạo dựng hạ tầng, thể chế và hệ thống dữ liệu giúp dòng hàng vận hành thông suốt; doanh nghiệp đồng thời phải chủ động tổ chức lại chuỗi cung ứng, nâng hiệu suất và tăng khả năng phối hợp giữa các khâu.

“Khi mỗi điểm nghẽn có người chịu trách nhiệm, mỗi giải pháp có đường cơ sở và mỗi kết quả được lượng hóa, mục tiêu giảm chi phí logistics mới trở thành kết quả thực tế, góp phần giữ đơn hàng, mở rộng thị trường và thúc đẩy xuất khẩu bền vững”, ông Nghiêm kỳ vọng.

Báo cáo Logistics Việt Nam 2025 ước tính chi phí logistics vẫn tương đương khoảng 16% - 17% tương đương với GDP, mục tiêu phải kéo giảm về mốc 12 - 15% GDP.