“Xương sống” của năng lực cạnh tranh

Trong một thế giới mà chuỗi cung ứng có thể đứt gãy, công nghệ có thể bị hạn chế tiếp cận và dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực chiến lược, thì tự chủ công nghệ không còn đơn thuần là bài toán của doanh nghiệp. Việt Nam đang đứng trước một thời điểm đặc biệt: từ một thị trường tiếp nhận, ứng dụng và gia công công nghệ, từng bước tiến lên làm chủ những công nghệ nền tảng, tạo ra sản phẩm công nghệ chiến lược và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Vì thế, công nghệ lõi không chỉ là một thành phần kỹ thuật, mà là yếu tố quyết định sự khác biệt, tính độc lập và giá trị gia tăng của sản phẩm công nghệ chiến lược. Nếu thiếu công nghệ lõi, sản phẩm dù được lắp ráp tại Việt Nam, vẫn chỉ là sản phẩm gia công, dễ bị thay thế và phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài. Ngược lại, khi làm chủ được công nghệ lõi, doanh nghiệp có thể kiểm soát chất lượng, tối ưu chi phí, bảo mật dữ liệu và tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.

Tại Việt Nam, theo Bộ Khoa học và Công nghệ, nhóm AI Camera gồm MK, Hanet, BKAV, CMC và VNPT đã làm chủ khoảng 65% công nghệ lõi với tỷ lệ nội địa hóa trên 50%. Viettel High Tech làm chủ trên 300 công nghệ lõi, xây dựng hệ sinh thái 5G hoàn chỉnh từ thiết bị vô tuyến, truyền dẫn đến mạng lõi, sánh ngang thế giới.

Năng lực nghiên cứu và làm chủ công nghệ bán dẫn đang trở thành một trong những nền tảng quan trọng của tự chủ công nghệ

Trong lĩnh vực UAV, Realtime Robotics, Viettel và CT Group làm chủ trên 70% công nghệ lõi, đầu tư tổ hợp nhà máy tại Việt Nam và bước đầu xuất khẩu sang Mỹ. Trong trí tuệ nhân tạo (AI), VNG, FPT, Viettel, VNPT, CMC đã đầu tư phát triển nhiều mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt dựa trên các mô hình mở… Điều đó cho thấy, Việt Nam bắt đầu đi sâu xuống “phần chìm của tảng băng” công nghệ.

Đề án Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tháng 8/2026 đã đặt mục tiêu rõ ràng: đến năm 2030 làm chủ tối thiểu 10 công nghệ lõi phục vụ trực tiếp sản phẩm công nghệ chiến lược; nâng cấp và đưa vào vận hành tối thiểu 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia cùng 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia trong các lĩnh vực ưu tiên. Mục tiêu này nhấn mạnh vai trò then chốt của công nghệ lõi trong việc hình thành năng lực quốc gia về nghiên cứu, thử nghiệm, đo lường, kiểm định và thương mại hóa.

Vì sao Việt Nam cần tự chủ công nghệ lõi?

Tự chủ công nghệ lõi không chỉ là câu chuyện của ngành công nghệ, mà là bài toán chiến lược quốc gia trong kỷ nguyên số. Nếu thiếu năng lực này, Việt Nam sẽ tiếp tục phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, bị giới hạn trong bảo vệ dữ liệu, vận hành hệ thống trọng yếu và phản ứng trước biến động chuỗi cung ứng toàn cầu.

GS-TS. Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh, tự chủ chiến lược về khoa học và công nghệ là thời điểm chín muồi để Việt Nam chuyển từ tư duy “tiếp nhận” sang làm chủ công nghệ lõi. Nghiên cứu cơ bản là nền móng của tự chủ khoa học và công nghệ. Những đột phá trong AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ lượng tử hay công nghệ vũ trụ đều bắt nguồn từ quá trình tích lũy tri thức cơ bản trong thời gian dài.

Theo Luật Công nghệ cao, công nghệ lõi là công nghệ có tính nền tảng, quyết định việc hình thành, phát triển và làm chủ công nghệ cao, tính năng, chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm công nghệ cao, công nghệ chiến lược. Trong khi đó, công nghệ chiến lược là tập hợp các lĩnh vực công nghệ đột phá được Nhà nước ưu tiên đầu tư để tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia và tự chủ.

Nếu không có nền tảng nghiên cứu cơ bản đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nguồn và các công nghệ chiến lược, tiếp tục phụ thuộc vào việc tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài. Nền tảng nghiên cứu cơ bản được tích lũy qua nhiều thập kỷ là tài sản chiến lược của quốc gia. Tuy nhiên, để biến nguồn tri thức này thành công nghệ, sản phẩm và động lực tăng trưởng, cần tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế và cơ chế đầu tư.

Ông Hà Trung Kiên, Phó chủ tịch Tập đoàn G-Group phân tích sâu hơn về bản chất của tự chủ: “Công nghệ có thể mua được, nhưng năng lực thì không. Những biến động về chuỗi cung ứng, dữ liệu, hạ tầng số và các nền tảng công nghệ trong vài năm qua cho thấy, một quốc gia có thể tiếp cận công nghệ rất nhanh, nhưng nếu không có năng lực làm chủ thì vẫn dễ bị động trước những thay đổi từ bên ngoài”.

Câu hỏi quan trọng hiện nay không còn là “nên chọn công nghệ nào”, mà là “làm chủ được bao nhiêu trong công nghệ đó và năng lực đó có tạo ra giá trị thực tế hay không”. Tự chủ công nghệ không phải là tự làm tất cả, mà là không để người khác quyết định thay mình ở những năng lực có ý nghĩa chiến lược. Việt Nam cần làm chủ những năng lực giúp duy trì quyền quyết định như đội ngũ kỹ sư, R&D, thiết kế sản phẩm, dữ liệu, kiến trúc hệ thống, an ninh mạng và năng lực vận hành hạ tầng số trọng yếu.

Nếu không làm chủ được các công nghệ lõi, theo ông Kiên, quốc gia sẽ bị giới hạn trong việc bảo vệ dữ liệu, vận hành các hệ thống trọng yếu, triển khai ứng dụng quy mô lớn và phản ứng khi môi trường công nghệ thay đổi. Tự chủ không chỉ nằm ở quy mô dự án, mà còn ở khả năng tạo ra những sản phẩm giải quyết được các bài toán cụ thể của xã hội và nền kinh tế.

Hiến kế phát triển công nghệ lõi

Ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng giám đốc Tập đoàn FPT cho biết, FPT định hình lại quỹ đạo tăng trưởng giai đoạn 2026-2028 với trọng tâm đầu tư và làm chủ các công nghệ lõi như AI, Quantum AI & Cybersecurity, UAV, công nghệ đường sắt, an ninh mạng và dữ liệu. Tập đoàn đặt mục tiêu chuyển dịch sang mô hình doanh nghiệp sáng tạo công nghệ, đầu tư có chiều sâu để làm chủ toàn bộ chuỗi giá trị AI từ mô hình, dữ liệu, hạ tầng tính toán đến ứng dụng và nguồn nhân lực.

Tuy nhiên, ông Khoa đặt ra một câu hỏi rất đáng chú ý: “Ai sẽ sẵn sàng thử nghiệm những công nghệ này?”. Theo ông Khoa, nhiều sản phẩm công nghệ lõi không thể “cầm nắm” hay nhìn thấy ngay hiệu quả, mà chúng nằm sâu trong thiết bị, hạ tầng và hệ thống vận hành. Vì vậy, Nhà nước cần sẵn sàng đặt niềm tin, tạo không gian thử nghiệm, sandbox cho doanh nghiệp Việt.

Từ góc nhìn quốc tế, ông Thiều Phương Nam, Tổng giám đốc Qualcomm Việt Nam, Lào và Campuchia đánh giá, Việt Nam không còn chỉ là thị trường tiêu thụ công nghệ hay nơi gia công phần mềm, mà đang dần tham gia sâu hơn vào cuộc chơi công nghệ. Tuy nhiên, để tiến xa hơn, Việt Nam cần nâng cao năng lực R&D, phát triển công nghệ lõi và tạo ra tài sản trí tuệ. Phát triển công nghệ lõi cần sự kết nối chặt chẽ giữa trường học, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và hệ sinh thái công nghệ thực tế.

Ông Nam đặc biệt kỳ vọng vào điện toán biên, nơi AI được xử lý trực tiếp trên thiết bị và hệ thống thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cloud. Đây là xu hướng quan trọng đối với smartphone, ô tô, IoT công nghiệp, robot và hạ tầng số.

Trong khi đó, ông Nguyễn Trọng Khang, Chủ tịch Tập đoàn MK đề xuất mạnh hơn về vai trò “bệ đỡ” của Chính phủ để doanh nghiệp Việt có không gian phát triển và cạnh tranh với các tập đoàn đa quốc gia. Trước hết, cần có cơ chế giao việc khó và đặt hàng chiến lược, ưu tiên doanh nghiệp Việt Nam thực hiện các dự án lớn, trọng điểm quốc gia để thử thách và trưởng thành.

Thứ hai, cần hỗ trợ doanh nghiệp mua các công nghệ đã được đóng gói từ nước ngoài nhằm rút ngắn thời gian phát triển công nghệ cao. Chính phủ cần có cơ chế đặc thù về vốn, thủ tục đầu tư quốc tế và ngoại hối để doanh nghiệp Việt chủ động mua lại công nghệ. “Đây là con đường nhanh nhất để chuyển hóa một nguồn lực từ nước ngoài, của toàn cầu về làm chủ, tự chủ quốc gia”, ông Khang nhận định.

Thứ ba là cơ chế bảo hộ, bao bọc thị trường trong nước thông qua các hàng rào kỹ thuật và chính sách ưu tiên sử dụng sản phẩm công nghệ “Make in Vietnam” trong những hạ tầng trọng yếu, với điều kiện các sản phẩm phải đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Thứ tư là cơ chế đầu tư dài hạn, chấp nhận rủi ro. Theo ông Khang, nghiên cứu công nghệ đòi hỏi nguồn lực lớn và dài hạn, do đó Nhà nước cần có chính sách ưu đãi đặc biệt về thuế, tín dụng dài hạn và các quỹ hỗ trợ để chia sẻ rủi ro cùng doanh nghiệp.

Từ góc nhìn thể chế, GS-TS. Trần Hồng Thái kiến nghị, Quốc hội giám sát việc xây dựng cơ chế đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản, chuyển từ mô hình tài trợ đề tài phân tán sang chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh quốc gia, hoàn thiện cơ chế chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cũng như ban hành cơ chế đặc thù thu hút, sử dụng nhân tài khoa học.

Tự chủ công nghệ lõi là hành trình dài hơi, đòi hỏi sự đồng bộ giữa thể chế, nguồn lực, doanh nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Khi công nghệ lõi được làm chủ, sản phẩm công nghệ chiến lược sẽ không còn là mục tiêu xa vời, mà trở thành động lực thực chất nâng tầm vị thế cạnh tranh của Việt Nam trên bản đồ công nghệ toàn cầu.