Ngày 28/9, Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực khai mạc tại Hà Nội, mở ra diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận giải pháp bảo tồn trước những thách thức mới và xây dựng Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực.

Hội nghị do Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam phối hợp với UNESCO, UBND TP. Hà Nội, UBND tỉnh Ninh Bình và các cơ quan liên quan tổ chức, quy tụ gần 250 đại biểu đại diện các cơ quan quản lý, nhà khoa học, chuyên gia di sản, lãnh đạo cấp cao trong nước và quốc tế.

Ngay trước Phiên khai mạc, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đã có buổi làm việc với các đại diện UNESCO, ICOMOS và đại biểu quốc tế tham dự Hội nghị. Ảnh: Quang Hòa

Tham dự lễ khai mạc có ông Lê Hoài Trung, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao; ông Ngô Lê Văn, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; ông Hoàng Đạo Cương, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; đại diện lãnh đạo Hà Nội, Ninh Bình, Thanh Hóa, các sở, ngành, ban quản lý di sản và cộng đồng địa phương.

Về phía quốc tế có ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO; ông Ihsan Mustafa Yurdakul, Chủ tịch Khóa họp lần thứ 49 của Ủy ban Di sản thế giới, Đại sứ, Trưởng phái đoàn thường trực bên cạnh UNESCO; ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam; các đại sứ, trưởng phái đoàn, đại diện phái đoàn thường trực bên cạnh UNESCO và đại diện các quốc gia tại Việt Nam.

Không đánh đổi di sản để chạy theo tăng trưởng đơn thuần

Phát biểu tại lễ khai mạc, thay mặt Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung chào mừng các đại biểu quốc tế đến Hà Nội, Thủ đô nghìn năm văn hiến, Thành phố vì hòa bình, và Ninh Bình, vùng đất Cố đô Hoa Lư với Quần thể danh thắng Tràng An.

Theo Bộ trưởng, Hội nghị diễn ra trong thời điểm có nhiều dấu mốc ý nghĩa. Năm 2026 đánh dấu 50 năm quan hệ đồng hành, tin cậy giữa Việt Nam và UNESCO. Ngày 4/9/2026, Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 80 thông qua Nghị quyết tuyên bố giai đoạn 2027-2036 là Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững, sáng kiến do Việt Nam khởi xướng cùng 103 quốc gia đồng bảo trợ. Năm 2027 sẽ kỷ niệm 55 năm thực hiện Công ước Di sản thế giới năm 1972.

Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung phát biểu tại Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực, ngày 28/9 tại Hà Nội. Ảnh: Quang Hòa/Chinhphu.vn

Nhìn nhận bối cảnh toàn cầu, Bộ trưởng Lê Hoài Trung cho rằng, cạnh tranh chiến lược, xung đột, thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu cùng sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang đặt bản sắc văn hóa, ký ức dân tộc trước những thách thức chưa từng có.

Trong bối cảnh đó, văn hóa là nhịp cầu thúc đẩy hiểu biết, vun đắp lòng tin và tạo nền tảng cho hòa bình. Gìn giữ tính xác thực của di sản cũng chính là tôn trọng sự thật lịch sử và các giá trị truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tại châu Á - Thái Bình Dương, tốc độ phát triển nhanh khiến di sản chịu sức ép lớn từ đô thị hóa, phát triển hạ tầng và biến đổi khí hậu. Bởi vậy, việc giải quyết hài hòa quan hệ giữa bảo tồn và phát triển tại khu vực có thể mang lại những kinh nghiệm quý cho thế giới.

Dẫn lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, Bộ trưởng khẳng định, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội.

Việt Nam nhất quán thực hiện chủ trương “Bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn tốt hơn”, tôn trọng yếu tố gốc, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Những quan điểm này đã được thể chế hóa trong Luật Di sản văn hóa năm 2024 và Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa.

Bước vào kỷ nguyên mới, Việt Nam kiên quyết không đánh đổi bản sắc, không hy sinh di sản để chạy theo tăng trưởng kinh tế đơn thuần. Từ một quốc gia từng nhận hỗ trợ quốc tế, với lời kêu gọi cứu Cố đô Huế của Tổng Giám đốc UNESCO Amadou-Mahtar M'Bow năm 1981, Việt Nam hiện là thành viên tích cực, đảm nhiệm vị trí Phó Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới và cam kết đóng góp trách nhiệm hơn nữa cho cộng đồng quốc tế.

Để góp phần hoàn thiện Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực, Bộ trưởng Lê Hoài Trung đề xuất bốn định hướng trọng tâm.

Trước hết, tính xác thực cần được nhìn nhận trên nền tảng tôn trọng sự đa dạng văn hóa, đặt trong chính bối cảnh văn hóa đã sinh ra di sản, tránh áp đặt một khuôn mẫu duy nhất. Danh mục Di sản thế giới cần phản ánh cân bằng tiếng nói của mọi dân tộc.

Đại biểu chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: Chinhphu.vn

Cùng với đó là trách nhiệm đối với lịch sử và các thế hệ tương lai. Mọi quyết định tu bổ, phục hồi phải dựa trên cơ sở khoa học. Việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo cần đi cùng những nguyên tắc ứng xử có trách nhiệm, bảo đảm công nghệ thực sự phục vụ sự thật lịch sử.

Một định hướng quan trọng khác là lấy người dân và cộng đồng làm trung tâm, chủ thể, tôn trọng tiếng nói của nghệ nhân, người cao tuổi, phụ nữ, đồng bào dân tộc và thế hệ trẻ. Thành công của bảo tồn phải được đo bằng sức sống văn hóa và chất lượng sống của người dân, thay vì chỉ dừng ở doanh thu du lịch hoặc số lượt khách.

Để chuyển nhận thức thành hành động, Việt Nam đề xuất thành lập Mạng lưới hợp tác di sản châu Á - Thái Bình Dương, sẵn sàng phối hợp cùng UNESCO tổ chức các chương trình đào tạo định kỳ cho chuyên gia di sản trẻ và duy trì cơ chế đối thoại thành diễn đàn định kỳ của khu vực.

Bộ trưởng khẳng định, Chính phủ Việt Nam sẽ chỉ đạo cụ thể hóa các khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội ngay từ khâu quy hoạch, xây dựng dự án; đồng thời phối hợp đưa kết quả Hội nghị tới Khóa họp lần thứ 49 của Ủy ban Di sản thế giới tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, vào năm 2027.

Phát huy di sản thành nguồn lực phát triển Thủ đô

Phát biểu chào mừng Hội nghị, ông Nguyễn Văn Phong, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội, nhấn mạnh, di sản là sự kết tinh của lịch sử, văn hóa, ký ức và bản sắc. Cốt lõi của bảo tồn là bảo vệ những giá trị làm nên sức sống, bản sắc của di sản, bảo đảm sự tiếp nối cho các thế hệ mai sau.

Với một đô thị có lịch sử hơn 1.000 năm, di sản hiện diện trong từng lớp không gian, cảnh quan, kiến trúc, phong tục và lễ hội của Hà Nội. Thủ đô sở hữu trên 6.000 di tích, hàng nghìn di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê, nhiều bảo vật quốc gia và di sản được UNESCO ghi danh.

Ông Nguyễn Văn Phong, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Linh Phạm

Kho tàng này vừa là niềm tự hào, vừa đặt ra trách nhiệm lớn đối với chính quyền và nhân dân Thành phố trong gìn giữ tính toàn vẹn, tính xác thực, phát huy giá trị di sản thành nguồn lực giáo dục truyền thống và phát triển kinh tế, xã hội.

Theo ông Nguyễn Văn Phong, việc Bộ Ngoại giao phối hợp với Hà Nội tổ chức Hội nghị là cơ hội để Việt Nam chủ động đóng góp vào đối thoại quốc tế. Văn kiện Hà Nội sẽ đúc kết trí tuệ tập thể, tiếp nối tiến trình quốc tế từ Venice, Nara đến Nairobi, phản ánh những yêu cầu mới của thực tiễn bảo tồn.

Đây cũng là dịp để Hà Nội chia sẻ kinh nghiệm của một đô thị di sản, đồng thời tiếp thu tri thức quản lý tiên tiến từ quốc tế.

Khẳng định bảo tồn và phát huy giá trị di sản là nền tảng để Thủ đô phát triển bền vững, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội cho biết, trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, Thành phố xác định văn hiến, bản sắc, sáng tạo là những giá trị cốt lõi, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm.

Tầm nhìn đó đòi hỏi Hà Nội kiên định quan điểm “bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn”, hài hòa việc gìn giữ di sản với xây dựng Thủ đô hiện đại, văn minh, hội nhập. Đây là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với lịch sử nghìn năm Thăng Long, Hà Nội và tương lai trăm năm của Thủ đô.

Bảo vệ sự tiếp nối của di sản trong quá trình biến đổi

Phát biểu thay mặt Giáo sư Khaled El-Enany, Tổng Giám đốc UNESCO, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO, bày tỏ vinh dự tham dự Hội nghị tại Hà Nội, thành phố nghìn năm lịch sử và là Thành phố Sáng tạo về Thiết kế của UNESCO.

Ông cảm ơn Chính phủ Việt Nam đã đăng cai, chuẩn bị chu đáo Hội nghị trong thời gian rất ngắn, tạo điều kiện để hàng trăm chuyên gia, cán bộ quản lý, đại diện cộng đồng và thanh niên trong khu vực gặp gỡ, trao đổi. Sự kiện thể hiện mối quan hệ hợp tác chặt chẽ, hiệu quả giữa Việt Nam và UNESCO.

Theo ông Lazare Eloundou Assomo, kể từ khi phê chuẩn Công ước Di sản thế giới năm 1987, Việt Nam luôn là quốc gia thành viên tích cực, có trách nhiệm. Việc tôn trọng quy trình và gìn giữ uy tín của các chuẩn mực chung là cơ sở tạo dựng niềm tin giữa UNESCO với các quốc gia thành viên.

Các di sản thế giới của Việt Nam như Hoàng thành Thăng Long, Quần thể danh thắng Tràng An, Phố cổ Hội An, Quần thể di tích Cố đô Huế, Vịnh Hạ Long, Yên Tử mang lại nhiều kinh nghiệm thực tiễn thiết thực cho công tác bảo tồn.

Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO nhấn mạnh định hướng nhìn nhận bảo tồn trong sự biến đổi. Theo đó, bảo tồn cần gìn giữ sự tiếp nối của di sản trong quá trình biến đổi, thay vì giữ di sản ở trạng thái bất biến.

Các thảo luận cần đề cao những thực hành văn hóa đang tiếp diễn, vai trò của ký ức, niềm tin và các thực hành gắn với công trình, cảnh quan trong quản lý bền vững và duy trì sức sống cộng đồng. Quá trình đối thoại cũng phải lắng nghe đầy đủ tiếng nói của các khu vực, đặt cộng đồng, chủ thể bảo vệ di sản, vào vị trí trung tâm.

Ông Lazare Eloundou Assomo chúc mừng sáng kiến của Việt Nam về Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững giai đoạn 2027–2036 đã được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua, đồng thời tin tưởng Văn kiện Kết quả Hà Nội sẽ đóng góp thiết thực cho Khóa họp Ủy ban Di sản thế giới và tiến trình quốc tế.

Sau phiên khai mạc, Hội nghị tiếp tục với các phiên thảo luận chuyên đề và hoạt động thực địa. Nội dung tập trung vào tính xác thực và Giá trị nổi bật toàn cầu, nhận thức hiện tại và những thách thức; những đóng góp của châu Á đối với tư duy toàn cầu về tính xác thực qua tiến trình từ Venice đến Nara; góc nhìn quốc tế về tính xác thực và Giá trị nổi bật toàn cầu.

Dự kiến kết thúc ngày 1/10, Hội nghị hướng tới đúc kết Văn kiện Hà Nội, đóng góp vào nỗ lực bảo tồn giá trị di sản và thúc đẩy phát triển bền vững cho các thế hệ hôm nay và mai sau.