Phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính - Ảnh: Đức Thanh.

Đại biểu Tráng A Dương (Lào Cai) nêu, nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số thiếu vốn đầu tư các công trình thiết yếu, trong khi một số nơi được giao vốn lại không giải ngân hết, phải điều chuyển hoặc chuyển nguồn. Đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm thuộc khâu tham mưu phân bổ, điều hành vốn hay tổ chức thực hiện; giải pháp và thời gian khắc phục.

Đặt vấn đề vốn đã bố trí nhưng không giải ngân được, nhiều dự án kéo dài, đội vốn, chậm đưa vào khai thác gây lãng phí nguồn lực, đại biểu Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) đề nghị làm rõ nguyên nhân cốt lõi, giải pháp chấm dứt phân bổ vốn dàn trải, điều chuyển kịp thời vốn từ dự án chậm tiến độ, kém hiệu quả sang dự án có khả năng triển khai tốt.

Trả lời về nghịch lý phân bổ và giải ngân vốn, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhận định, điểm nghẽn lớn vẫn nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Theo Bộ trưởng, các thủ tục giải ngân đầu tư công đã được cải tiến rất nhiều; sắp tới, khi Luật Ngân sách nhà nước hợp nhất được ban hành sẽ tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Bộ trưởng cũng làm rõ, một dự án đầu tư công phải trải qua 5 khâu: lựa chọn và đề xuất danh mục dự án; quyết định chủ trương đầu tư; quyết định đầu tư và phân bổ vốn; tổ chức triển khai thực hiện; thanh quyết toán và đưa vào sử dụng.

 “Qua công tác theo dõi quản lý, yếu kém nhất hiện nay vẫn ở khâu tổ chức thực hiện, đặc biệt là khâu chuẩn bị dự án”, Bộ trưởng hồi âm đại biểu.

Lấy ví dụ chuẩn bị kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030, Bộ trưởng cho biết, ngay từ tháng 7/2025, Chính phủ đã có chỉ thị về xây dựng dự toán, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương cập nhật danh mục dự án triển khai đầu tư trong năm 2026, 2027 và các năm tiếp theo. Trên cơ sở đề xuất, Bộ Tài chính đã tổng hợp, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội. Các bộ, ngành, địa phương phải căn cứ tiêu chuẩn, điều kiện để phân bổ chi tiết vốn đến từng dự án, tổ chức triển khai thực hiện.

Dùnh quyền tranh luận, về nguyên nhân chậm giải ngân, đại biểu Tạ Văn Hạ (Đà Nẵng) nhấn mạnh hiện tượng “đa cấp trong thi công”: nhà thầu trúng thầu không trực tiếp thi công mà giao qua nhiều cấp trung gian, từ công ty mẹ đến công ty con, xí nghiệp, tổ đội rồi đến nhà thầu phụ cuối cùng. Mỗi tầng nấc đều trích lại chi phí quản lý, lợi nhuận, khiến đơn vị trực tiếp thi công phải gánh chi phí, rủi ro biến động giá, bị chiếm dụng vốn, chậm thanh toán, dẫn đến nợ đọng xây dựng cơ bản.

Ghi nhận đây là một trong những nguyên nhân chậm giải ngân,  Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nói, tình trạng bán thầu, chia nhỏ gói thầu qua nhiều khâu trung gian thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư.

Trách nhiệm của chủ đầu tư là phải theo dõi, giám sát chặt chẽ ngay từ khi đấu thầu và trong quá trình thi công, bảo đảm nhà thầu thực hiện đúng hợp đồng đã ký kết. Để khắc phục, Bộ Tài chính cũng đã yêu cầu các bộ, ngành, địa phương và cơ quan chức năng vào cuộc giám sát tình trạng này, Bộ trưởng cho hay.

Người đứng đầu ngành tài chính cũng chỉ ra một số khó khăn khác trong công tác giải ngân như: năm 2026 là năm đầu triển khai kế hoạch, lượng vốn bố trí tăng 22% so với năm trước; công tác giải phóng, bàn giao mặt bằng chậm vẫn là nguyên nhân tồn tại qua nhiều năm; giá nhân công, nguyên nhiên vật liệu tăng cao cũng ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân.

Mặc dù vậy, Bộ trưởng nêu rõ tiến độ giải ngân năm nay tích cực hơn so với năm trước, đến hết tháng 10 đã đạt 74% kế hoạch vốn. Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo, đôn đốc quyết liệt, tại các cuộc họp giao ban định kỳ đều yêu cầu đẩy mạnh giải ngân, bảo đảm giải quyết 100% vốn đầu tư công năm nay.

Đồng thời, giải ngân đầu tư công cũng được đưa vào một trong năm tiêu chí đánh giá thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Bộ trưởng cho hay, Bộ Tài chính đã tham mưu, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1129 có quy định về chấm điểm giải ngân đầu tư công.

“Với quyết tâm của cả hệ thống chính trị, tôi tin rằng vốn giải ngân năm nay sẽ đạt mục tiêu đã đề ra”, Bộ trưởng nói.

Về tiến độ bố trí và giải ngân vốn đầu tư công nguồn ngân sách trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 – 2030, vấn đề được đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung đề cập, Bộ trưởng cho biết năm 2026 là năm đầu triển khai chương trình hợp nhất. Dự toán bố trí riêng vốn ngân sách trung ương 35.000 tỷ đồng, gồm khoảng 10.000 tỷ đồng chi thường xuyên và khoảng 25.000 tỷ đồng chi đầu tư phát triển. Đến ngày 31/10, tỷ lệ giải ngân mới đạt 7,9%, mức được Bộ trưởng nhìn nhận là rất thấp.

Nguyên nhân là đến tháng 9, Quốc hội mới thông qua Nghị quyết số 46 phê chuẩn chương trình. Ngay sau đó, Chính phủ ban hành Nghị định số 387 và tổ chức tập huấn cho các bộ, ngành, địa phương để đẩy nhanh tiến độ giải ngân.

Bộ trưởng nhận định kế hoạch giải ngân chương trình năm nay sẽ không đạt yêu cầu. Tuy nhiên, chương trình được đánh giá trong cả giai đoạn 5 năm và được chuyển nguồn vốn. Với tinh thần quyết liệt, chuẩn bị kỹ lưỡng từ năm 2026, Bộ trưởng tin tưởng tiến độ giải ngân năm 2027 sẽ đạt mục tiêu; việc hợp nhất phải bảo đảm không làm giảm quyền lợi, không làm giảm mục tiêu đã đề ra.