PGS-TS. Nguyễn Hồng Vinh, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương, nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam

Báo chí Cách mạng Việt Nam đang đứng trước bối cảnh rất khác so với các giai đoạn trước. Ông nhìn nhận thế nào về “bước ngoặt” mà báo chí đang đối diện?

Có thể nói, Báo chí Cách mạng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi có tính chất bản lề, không chỉ đối với hoạt động báo chí, mà còn đối với vai trò xã hội và sứ mệnh lịch sử của nền Báo chí Cách mạng.

Trong hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, Báo chí Cách mạng Việt Nam luôn gắn chặt với vận mệnh dân tộc. Từ báo chí thời đấu tranh giành độc lập, thống nhất Tổ quốc, chiến tranh giữ nước, đến báo chí trong công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế. Ở mỗi thời kỳ, báo chí đều hoàn thành trọng trách là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV nhận định, thế giới đang trải qua những thay đổi mang tính thời đại, tạo ra nhiều thuận lợi, thời cơ và khó khăn, thách thức lớn đan xen; trong nước đang triển khai những quyết sách chiến lược mang tính cách mạng, đặt ra nhiều vấn đề mới, yêu cầu mới rất cao; đồng thời đây cũng là bước ngoặt mới, vận hội mới mang tính lịch sử trong Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Vì vậy, Báo chí Cách mạng ngày nay không chỉ là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa, mà đứng trước vận hội mới mang tính lịch sử phải trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin và khơi mở khát vọng phát triển để cả dân tộc vững bước tiến vào Kỷ nguyên vươn mình.

Chiều 16/6, tại Phủ Chủ tịch, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu từng đoạt Giải Báo chí Quốc gia nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026). (Ảnh: Báo Nhân dân)

Thưa ông, trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin và sự phát triển ngoài sự tưởng tượng của trí tuệ nhân tạo (AI), báo chí phải làm gì để trở thành “lực lượng kiến tạo niềm tin của xã hội”?

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nhất là công nghệ số và AI diễn ra nhanh chưa từng có đã làm thay đổi sâu sắc và toàn diện mọi mặt của đời sống xã hội, nhất là báo chí. Có thể nói, chúng ta đang đứng trước sự thay đổi có tính cấu trúc rất sâu sắc. Đó là sự thay đổi của mô hình phát triển đất nước, của môi trường công nghệ và cả hành vi xã hội, đặc biệt là hành vi tiếp cận thông tin của công chúng.

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đặt mục tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước bình quân cho giai đoạn 2026 - 2030 từ 10%/năm trở lên. Chúng ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao, bền vững, dựa trên đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân và cải cách thể chế. Đây không chỉ là yêu cầu kinh tế, mà là yêu cầu chuyển đổi toàn diện của quốc gia. Trong tiến trình ấy, báo chí không thể đứng ngoài, càng không thể chỉ làm nhiệm vụ phản ánh đơn thuần, mà phải trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin và khơi mở khát vọng phát triển để cả dân tộc vững bước tiến vào Kỷ nguyên vươn mình.

Sự phát triển bùng nổ của AI, dữ liệu lớn, mạng xã hội, các nền tảng xuyên biên giới đang làm thay đổi căn bản cách con người tiếp nhận thông tin. Công chúng ngày nay không còn phụ thuộc hoàn toàn vào báo chí chính thống để biết thông tin như trước. Họ có quá nhiều nguồn tiếp cận, quá nhiều luồng thông tin cạnh tranh với thông tin báo chí chính thống.

Điều đó đặt báo chí trước sức ép rất lớn. Nếu chậm đổi mới, báo chí sẽ tụt hậu, bị bỏ lại phía sau, mất dần công chúng, suy giảm ảnh hưởng xã hội và khó bảo đảm nguồn lực phát triển. Nhưng nếu chạy theo xu hướng thị trường một cách cực đoan, xa rời tôn chỉ, mục đích và trách nhiệm xã hội, báo chí cũng sẽ đánh mất bản sắc của mình.

Cho nên, tôi cho rằng “bước ngoặt” hiện nay chính là việc báo chí phải tái định vị vai trò của mình trong không gian truyền thông mới. Báo chí không chỉ đưa tin, mà phải trở thành lực lượng kiến tạo nhận thức xã hội, củng cố niềm tin, khơi mở khát vọng phát triển và góp phần dẫn dắt tiến trình đổi mới đất nước.

Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, giữa những luồng thông tin trái chiều, báo chí trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin của xã hội

Ngoài chịu tác động bởi sắp xếp lại tổ chức bộ máy quản lý nhà nước và cả hệ thống chính trị, báo chí truyền thống còn đang chịu thách thức sống còn bởi AI và công nghệ số. Quan điểm của ông về vấn đề này thế nào?

Công nghệ luôn tạo ra thách thức, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội mới. Vấn đề quan trọng là chúng ta ứng xử với công nghệ như thế nào. AI hiện nay có thể hỗ trợ sản xuất tin tức rất nhanh, tổng hợp dữ liệu lớn, phân tích xu hướng, thậm chí tạo ra các sản phẩm truyền thông đa phương tiện trong thời gian rất ngắn. Điều này chắc chắn tác động mạnh đến hoạt động báo chí. Tuy nhiên, theo tôi, AI không thể thay thế hoàn toàn nhà báo chân chính. Công nghệ có thể tạo ra thông tin, nhưng không thể thay thế tư duy chính trị, trách nhiệm xã hội, bản lĩnh nghề nghiệp và chiều sâu nhân văn của người làm báo.

Điều đáng lo không phải là AI phát triển, mà là báo chí chậm thích ứng với AI. Nếu cơ quan báo chí không chuyển đổi số, không đầu tư công nghệ, không thay đổi phương thức sản xuất nội dung, không hiểu công chúng số, thì sẽ bị tụt lại rất nhanh. Ngược lại, nếu biết tận dụng AI và dữ liệu lớn một cách thông minh, báo chí có thể nâng cao năng suất, tăng khả năng phân tích và mở rộng ảnh hưởng xã hội.

Nhưng trong bất kỳ hoàn cảnh nào, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là độ tin cậy, khách quan và trung thực. Mạng xã hội có thể nhanh hơn báo chí. AI có thể tạo nội dung với tốc độ rất lớn, nhưng công chúng vẫn cần những cơ quan báo chí có trách nhiệm để kiểm chứng thông tin, xác lập sự thật và định hướng nhận thức xã hội. Vì vậy, theo tôi, trong thời đại AI, vai trò của báo chí chính thống không giảm đi, mà thậm chí còn quan trọng hơn.

Trong không gian thông tin bùng nổ như ngày nay, theo ông, báo chí cần làm gì để giữ được vai trò “chủ lưu”?

Vào những năm 2000 trở về trước, người dân tiếp cận thông tin qua báo in, phát thanh, truyền hình, nhưng thời lượng, số lượng không nhiều, không đa dạng, phong phú. Còn ngày nay, người ta tiếp cận thông tin chủ yếu qua mạng xã hội, nền tảng video ngắn, AI tạo sinh, dữ liệu mở, diễn đàn chuyên ngành, nguồn tin trực tuyến, các nhóm trên mạng xã hội... với thông tin có thể nói là vô hạn. Trong bối cảnh này, muốn giữ vai trò chủ lưu, không còn cách nào khác, báo chí phải cạnh tranh được. Nhưng cạnh tranh ở đây không phải bằng giật gân, câu khách, hay chạy theo lượt xem bằng mọi giá. Báo chí chính thống cần cạnh tranh bằng chất lượng thông tin, độ tin cậy, tính định hướng và trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh thông tin hỗn độn hiện nay, công chúng ngày càng cần những nguồn thông tin đáng tin cậy để định hướng nhận thức. Đây chính là lợi thế lớn nhất của Báo chí Cách mạng.

Tuy nhiên, để phát huy được lợi thế ấy, mỗi cơ quan báo chí, bản thân mỗi nhà báo phải thay đổi tư duy làm báo. Trước đây, báo chí chủ yếu hoạt động theo mô hình truyền thông một chiều. Ngày nay, công chúng không chỉ đọc báo, mà còn tương tác, phản hồi, chia sẻ và tham gia vào quá trình truyền thông. Báo chí phải hiểu điều đó để đổi mới cách tiếp cận. Ngoài nội dung, hình thức thể hiện cũng rất quan trọng. Báo chí hiện đại không thể chỉ dựa vào bài viết truyền thống, mà phải phát triển đa nền tảng, đa phương tiện, sử dụng video, podcast, dữ liệu trực quan, đồ họa tương tác và các hình thức kể chuyện mới.

Quan trọng hơn, báo chí phải đi vào những vấn đề cốt lõi của đời sống đất nước. Một nền báo chí mạnh là nền báo chí có khả năng phát hiện vấn đề, thúc đẩy giải pháp và lan tỏa giá trị tích cực. Nếu báo chí thực hiện tốt điều này, công chúng sẽ quay trở lại với báo chí chính thống.

Chiều 16/6, tại Phủ Chủ tịch, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu từng đoạt Giải Báo chí Quốc gia nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026).

Theo ông, trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, báo chí cần thực hiện vai trò gì để đồng hành hiệu quả với công cuộc cải cách và phát triển kinh tế?

Giai đoạn phát triển mới của đất nước hiện nay không chỉ là thực hiện đạt và vượt các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đặt ra tại Nghị quyết Đại hội Đảng XIV và Kết luận số 18-KL/TW, mà còn là sự sắp xếp lại bộ máy tổ chức quản lý nhà nước, hệ thống chính trị từ Trung ương đến tận cấp tổ dân phố. Tôi cho rằng, nhiệm vụ rất quan trọng của báo chí hiện nay là phải góp phần tạo dựng sự đồng thuận xã hội đối với các quyết sách cải cách và phát triển.

Bất kỳ cuộc cải cách lớn nào cũng đều tác động tới lợi ích, thói quen, tâm lý xã hội và thậm chí cả những quan niệm cũ đã tồn tại nhiều năm. Đặc biệt là công cuộc “sắp xếp lại giang sơn” vì người dân hàng trăm năm nay đã gắn bó với tên làng, tên xã, tên tỉnh, tên huyện, giờ bị thay đổi, thậm chí không còn nữa, khiến rất nhiều người cảm thấy mất mát điều gì đó thiêng liêng, trân quý. Chúng ta không thể thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao nếu vẫn bó hẹp trong không gian cũ. Vì vậy, công cuộc “sắp xếp lại giang sơn” là chủ trương đúng đắn, phù hợp với xu hướng của thời đại. Trong bối cảnh này, nếu không có truyền thông đúng đắn, không có sự giải thích, phân tích thấu đáo, sẽ rất khó tạo ra sự đồng thuận, thống nhất về nhận thức, tư tưởng.

Đất nước đang đẩy mạnh cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy, phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ nhưng hội nhập sâu rộng. Đây đều là những vấn đề quan trọng, có tác động lớn tới xã hội. Báo chí cần đi trước một bước trong việc truyền tải tinh thần cải cách ấy tới người dân và cộng đồng doanh nghiệp. Không chỉ phản ánh chính sách, báo chí phải giải thích chính sách, làm rõ mục tiêu, lợi ích dài hạn, nhận diện các điểm nghẽn cần tháo gỡ và góp phần phản biện để chính sách hoàn thiện hơn.

Đặc biệt, trong nền kinh tế thị trường hiện đại, niềm tin là nguồn lực rất quan trọng. Niềm tin của doanh nghiệp, của nhà đầu tư, của người dân có ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường kinh doanh và động lực phát triển. Báo chí cần góp phần bảo vệ và củng cố niềm tin ấy bằng thông tin chính xác, khách quan, có trách nhiệm.

Tôi cho rằng, báo chí kinh tế hiện nay có vai trò đặc biệt quan trọng. Một tờ báo kinh tế tốt không chỉ đưa tin thị trường, mà phải góp phần thúc đẩy cải cách, thúc đẩy minh bạch, khơi thông nguồn lực phát triển và lan tỏa tinh thần kiến tạo.

Để góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, theo ông, báo chí kinh tế cần phát huy vai trò như thế nào?

Kết luận 18-KL/TW phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số gắn với ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Để đạt được mục tiêu này, báo chí kinh tế có vai trò, nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. Đó là phải: “Kiên định mục tiêu, hành động quyết liệt, hiệu quả; đánh giá sát tình hình, linh hoạt các giải pháp vượt qua khó khăn của năm 2026, bứt phá trong giai đoạn 2027 - 2030” như yêu cầu của Kết luận 18-KL/TW.

Tôi cho rằng, báo chí kinh tế hiện nay không thể chỉ phản ánh thị trường theo kiểu thông tin sự vụ, mà phải trở thành một kênh thông tin chiến lược phục vụ phát triển.

Đất nước đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao trong nhiều năm tới. Muốn vậy, phải khơi thông các nguồn lực xã hội, thúc đẩy cải cách thể chế, phát triển doanh nghiệp tư nhân, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong quá trình đó, báo chí có vai trò rất lớn. Trong đó, báo chí kinh tế cần phát hiện các điểm nghẽn thể chế, phản ánh khó khăn của doanh nghiệp, thúc đẩy minh bạch hóa môi trường kinh doanh, lan tỏa các mô hình đổi mới sáng tạo và góp phần tạo dựng niềm tin thị trường.

Đồng thời, báo chí kinh tế cũng phải nâng cao chất lượng phân tích và dự báo. Công chúng hiện nay không chỉ cần biết “có chuyện gì xảy ra”, mà còn muốn hiểu “vì sao xảy ra” và “tác động sẽ như thế nào”. Điều này đòi hỏi đội ngũ phóng viên, biên tập viên, đặc biệt là lãnh đạo các cơ quan báo chí kinh tế phải có trình độ chuyên môn cao hơn, hiểu sâu về kinh tế thị trường, tài chính, đầu tư, khoa học công nghệ và xu hướng phát triển toàn cầu.

Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, ông muốn gửi gắm điều gì tới đội ngũ những người làm báo hôm nay?

Tôi nghĩ rằng, mỗi giai đoạn lịch sử đều đặt ra cho báo chí những sứ mệnh riêng. Thế hệ những người làm báo đi trước đã cống hiến trong chiến tranh, trong gian khó, vì độc lập dân tộc và sự nghiệp xây dựng đất nước. Hôm nay, thế hệ nhà báo mới đang đứng trước một “mặt trận” khác - mặt trận của chuyển đổi số, cạnh tranh thông tin toàn cầu và yêu cầu phát triển đất nước trong thời đại mới. Dù hoàn cảnh thay đổi, nhưng tinh thần cốt lõi của báo chí cách mạng vẫn không thay đổi. Đó là tinh thần phụng sự Tổ quốc, phụng sự Nhân dân, bảo vệ sự thật và thúc đẩy tiến bộ xã hội.

Tôi biết, rất nhiều lãnh đạo các cơ quan báo chí đau đáu với việc đổi mới trước sự phát triển của công nghệ thông tin, mạng xã hội, đặc biệt là AI. Tôi cho rằng, trong bối cảnh này, báo chí tất yếu phải đổi mới, đổi mới để tồn tại và cạnh tranh với nguồn thông tin vô tận trên không gian mạng. Nhưng khác với nhiều lĩnh vực khác, báo chí đổi mới phải gắn với trách nhiệm xã hội và giá trị nhân văn.

Tôi tin rằng, nếu báo chí Việt Nam biết kết hợp giữa truyền thống cách mạng với tinh thần đổi mới sáng tạo, giữa bản lĩnh chính trị với công nghệ hiện đại, giữa trách nhiệm xã hội với khát vọng phát triển, thì báo chí sẽ tiếp tục giữ vững vai trò tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Đối diện với sự khó khăn chưa từng có, tôi mong đội ngũ người làm báo hôm nay luôn giữ được ngọn lửa nghề nghiệp, giữ được bản lĩnh, đạo đức và khát vọng cống hiến.