Ngành công nghiệp thuốc lá đang tạo ra một “thế hệ nghiện nicotine mới”

Ngành công nghiệp nicotine hiện không còn hướng tới người trưởng thành hút thuốc truyền thống mà đang tập trung nhắm thẳng vào thanh thiếu niên nhằm tạo ra một “thế hệ nghiện nicotine mới”.

Thông tin được TS.Nguyễn Thu Hương, trường Đại học Thương mại chia sẻ từ các nghiên cứu của Mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu STOP tại Hội thảo hưởng ứng Ngày Thế giới Không thuốc lá năm 2026 do Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá tổ chức ngày 22/5.

TS.Nguyễn Thu Hương, trường Đại học Thương mại chia sẻ tại hội thảo.

Theo đó, hệ sinh thái gây nghiện hiện nay không còn chỉ là thuốc lá điếu mà đã mở rộng sang thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine.

Để thu hút giới trẻ, các doanh nghiệp liên tục triển khai nhiều hình thức tiếp thị mới như “kẹo hóa sản phẩm”, “trò chơi hóa”, tận dụng mạng xã hội và người ảnh hưởng để khiến nicotine trở nên hấp dẫn, thời thượng và dễ tiếp cận hơn với thanh thiếu niên.

Một trong những chiến thuật nổi bật nhất hiện nay là “kẹo hóa” sản phẩm nicotine. TS.Hương cho biết ngành công nghiệp thuốc lá đã áp dụng cách thiết kế của ngành bánh kẹo và thực phẩm vào các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. Bao bì được thiết kế rực rỡ, bắt mắt, thậm chí sao chép trực tiếp hình ảnh các thương hiệu kẹo phổ biến nhằm tăng sức hút với trẻ em và thanh thiếu niên.

Không chỉ thay đổi hình thức, các sản phẩm này còn được phát triển với hàng nghìn hương vị ngọt ngào như kẹo dẻo, kẹo cao su, bánh phô mai việt quất hay kẹo bông gòn, thay thế hoàn toàn vị thuốc lá truyền thống.

Đây là cách làm khiến nicotine trở nên “dễ chịu”, làm giảm cảm giác nguy hiểm trong nhận thức của người trẻ và khiến các em dễ thử nghiệm hơn.

Đáng chú ý, chiến thuật này hiện được áp dụng mạnh với túi nicotine tại nhiều quốc gia châu Âu và châu Á. Nhiều sản phẩm có tên gọi, màu sắc và hình ảnh gần như giống hệt các loại kẹo phổ biến trên thị trường nhưng chứa hàm lượng nicotine rất cao.

Một số doanh nghiệp còn điều chỉnh hương vị theo từng khu vực văn hóa để tăng khả năng tiếp cận giới trẻ. Tại Pakistan và Indonesia, nhiều sản phẩm nicotine được phát triển với hương vị trầu cau, bạch đậu khấu hay hồi nhằm tạo cảm giác gần gũi với văn hóa địa phương.

Cũng theo đại diện của trường Đại học Thương mại, đây là chiến lược cực kỳ nguy hiểm bởi nó biến nicotine thành một sản phẩm mang tính giải trí, đánh lừa cảm nhận về mức độ độc hại và nguy cơ gây nghiện.

Không chỉ “kẹo hóa”, ngành công nghiệp thuốc lá còn đang “trò chơi hóa” nicotine để tăng khả năng gây lệ thuộc. Nhiều dòng vape thế hệ mới hiện được tích hợp màn hình cảm ứng, kết nối Bluetooth, loa phát nhạc và thậm chí cài sẵn các trò chơi điện tử như Pac Man hay Tetris. Những thiết bị này được thiết kế giống máy nghe nhạc hoặc đồ chơi công nghệ, giúp học sinh dễ ngụy trang và qua mắt phụ huynh, giáo viên.

Theo TS.Hương, việc tích hợp trò chơi điện tử khiến thanh thiếu niên cầm thiết bị lâu hơn. Người dùng vừa chơi game vừa hút vape sẽ tăng tần suất nạp nicotine một cách vô thức, từ đó đẩy nhanh quá trình lệ thuộc chất gây nghiện.

Thậm chí, ngành công nghiệp nicotine còn xuất hiện mô hình “hút để kiếm tiền” thông qua các nền tảng công nghệ mới. Các thiết bị có thể theo dõi số lần hút, thời gian hút và lượng nicotine tiêu thụ, sau đó trả thưởng bằng tiền ảo cho người dùng thông qua ứng dụng điện thoại.

Theo đó, mô hình này tạo ra “vòng lặp nghiện kép”, kết hợp giữa lệ thuộc nicotine và tâm lý săn phần thưởng, khiến người trẻ càng khó từ bỏ sản phẩm. Song song với đó, mạng xã hội đang trở thành công cụ quảng bá cực mạnh cho ngành công nghiệp thuốc lá.

Hiện hàng triệu người dưới 18 tuổi trên thế giới đang bị phơi nhiễm với quảng cáo thuốc lá trên môi trường trực tuyến. Nhiều thương hiệu sử dụng Instagram, TikTok và các nền tảng số để quảng bá hình ảnh thuốc lá gắn với phong cách sống sang trọng, hiện đại và nổi loạn.

Một số chiến dịch còn kết hợp cùng DJ, nhạc sĩ, nhà thiết kế nổi tiếng nhằm “sang chảnh hóa” các sản phẩm nicotine trong mắt giới trẻ.

Đáng lo ngại hơn, ngành công nghiệp thuốc lá vẫn duy trì sự hiện diện trong các giải đua xe Công thức 1 thông qua nhiều thương hiệu nicotine. Việc mở rộng các nội dung dành cho trẻ em liên quan Formula 1 đang làm gia tăng nguy cơ trẻ nhỏ tiếp cận quảng bá thuốc lá dưới hình thức trá hình.

Không dừng ở quảng bá trực tiếp, nhiều tập đoàn thuốc lá còn tìm cách xây dựng hình ảnh tích cực thông qua các chiến lược tái định vị thương hiệu.

Một số doanh nghiệp tự mô tả mình là “công ty công nghệ”, “công ty chăm sóc sức khỏe” hoặc đầu tư vào các lĩnh vực y sinh, vắc-xin và hoạt động xã hội nhằm tạo thiện cảm với công chúng.

“Đây là một phần trong chiến lược quan hệ công chúng nhằm khiến ngành công nghiệp thuốc lá trở nên ít độc hại hơn trong mắt xã hội”, TS.Hương nhấn mạnh.

Vị này cũng dẫn nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy các vấn đề nghiêm trọng liên quan hoạt động của ngành công nghiệp thuốc lá tại các quốc gia đang phát triển như phá rừng tại Bangladesh, lao động trẻ em tại Malawi hay tình trạng thuốc lá giá rẻ hướng đến thanh thiếu niên tại Philippines.

Theo các chuyên gia y tế, thuốc lá hiện gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, hút thuốc lá ước tính khiến khoảng 103.000 người tử vong mỗi năm, đồng thời tạo gánh nặng kinh tế rất lớn cho hệ thống y tế và xã hội.

Đáng lo ngại, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng. Nếu năm 2019, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13-17 tuổi là 2,6% thì đến năm 2023, khảo sát tại 11 tỉnh, thành phố cho thấy con số này đã tăng lên 8,1%.

Đây không còn là một xu hướng tiêu dùng mới mà là dấu hiệu cho thấy nicotine đang len sâu vào học đường và đời sống thanh thiếu niên bằng những hình thức tiếp cận ngày càng tinh vi.

Trước thực trạng này, TS.Hương cho rằng, cần tiếp tục duy trì và mở rộng các chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá, đặc biệt là bảo vệ thanh thiếu niên trước các chiến dịch tiếp thị trá hình của ngành công nghiệp nicotine.

“Muốn bảo vệ thế hệ trẻ, cần hành động quyết liệt hơn với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine mới. Nếu không, chúng ta sẽ phải đối mặt với một thế hệ lệ thuộc nicotine được tạo ra bằng những chiến dịch tiếp thị cực kỳ tinh vi”, đại diện của trường Đại học Thương mại cảnh báo.

Việt Nam xem xét cấm thế hệ sinh sau năm 2010 mua, sử dụng thuốc lá

Nói thêm về các giải pháp hạn chế hệ lụy do thuốc lá gây ra, theo bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất hai nhóm chính sách lớn nhằm ngăn tác hại thuốc lá với sức khỏe người dân.

Chính sách thứ nhất đề xuất cấm toàn diện hoạt động sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các sản phẩm thuốc lá mới khác.

Chính sách thứ hai hướng tới việc cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức. Các chuyên gia cho rằng việc loại bỏ hình ảnh thuốc lá tại điểm bán có ý nghĩa quan trọng trong giảm tác động quảng bá trực quan, hạn chế sự tò mò và tiếp cận của trẻ em, thanh thiếu niên với các sản phẩm thuốc lá và nicotine.

Đáng chú ý, liên quan đề xuất bổ sung chính sách “xác lập một thế hệ Việt Nam hoàn toàn không khói thuốc bắt đầu từ những người sinh sau năm 2010” theo đề xuất của Bộ Tư pháp, Bộ Y tế cho biết đã điều chỉnh tên gọi chính sách theo góp ý của thành viên Chính phủ thành: “Cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá”.

Theo Bộ Y tế, cơ quan này đã tiến hành đánh giá tác động kỹ lưỡng đối với chính sách nói trên. Kết quả đánh giá cho thấy nếu được thực thi hiệu quả và tuân thủ nghiêm túc, chính sách có thể tạo ra tác động rất lớn trong việc giảm tỷ lệ hút thuốc, giảm nhanh số người hút thuốc thụ động, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm đáng kể chi phí chăm sóc y tế cũng như tổn thất do mất năng suất lao động gây ra.

Giới chuyên môn nhận định đây là mô hình đang được nhiều quốc gia nghiên cứu theo hướng xây dựng “thế hệ không khói thuốc”, tức từng bước ngăn chặn thế hệ trẻ tiếp cận thuốc lá ngay từ đầu thay vì chỉ tập trung vào cai nghiện hoặc hạn chế tiêu dùng.

Tuy nhiên, Bộ Y tế cho rằng để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả, chính sách này cần có sự thống nhất và đồng thuận rất lớn từ Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành liên quan cùng sự ủng hộ của người dân.

Đặc biệt, vai trò phối hợp của Bộ Công an, Bộ Công thương và chính quyền địa phương được xem là yếu tố then chốt nhằm kiểm soát hoạt động mua bán thuốc lá đối với nhóm đối tượng bị cấm.

Nếu triển khai, chính sách sẽ đòi hỏi hàng loạt giải pháp đồng bộ như tăng cường truyền thông cho người bán và người mua; kiểm soát chặt điểm bán; xác minh năm sinh chính xác và nhất quán; giảm số lượng điểm bán lẻ thuốc lá; đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ cai nghiện thuốc lá cũng cần tiếp tục được duy trì nhằm hỗ trợ người sử dụng nicotine từ bỏ thuốc lá hiệu quả hơn.

Trên cơ sở đó, Bộ Y tế đề nghị Chính phủ xem xét và quyết định việc có đưa chính sách “Cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá” vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ở thời điểm hiện nay hay xây dựng lộ trình triển khai phù hợp hơn với điều kiện kinh tế, xã hội của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Khi được thông qua, đây sẽ là một trong những chính sách kiểm soát thuốc lá mạnh tay nhất từ trước đến nay tại Việt Nam, thể hiện định hướng chuyển từ “giảm tác hại” sang “phòng ngừa từ gốc”, bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ nghiện nicotine và các bệnh lý liên quan thuốc lá.