Nhìn từ thực tế công tác khám chữa bệnh thời gian qua, TS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho rằng, cần thẳng thắn nhìn nhận những hậu quả nặng nề mà thuốc lá gây ra, không chỉ đối với sức khỏe con người mà còn đối với tương lai phát triển của đất nước.

Thuốc lá không còn là vấn đề lựa chọn cá nhân, mà đã trở thành một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng, chất lượng dân số và sự phát triển bền vững của đất nước.

Theo ông, khói thuốc không đơn thuần là một yếu tố nguy cơ, mà là một “đại dịch thầm lặng” đang âm thầm bào mòn nguồn lực quốc gia, làm gia tăng gánh nặng bệnh tật, chi phí y tế và bất bình đẳng xã hội.

Phân tích về bản chất của thuốc lá, ông chỉ rõ đây là một hỗn hợp hóa học cực kỳ độc hại với ít nhất 7.000 chất, trong đó có ít nhất 69 chất gây ung thư và nhiều chất gây tổn thương DNA, dẫn đến đột biến gen. Đáng lưu ý, nhiều chất trong số này đã bị kiểm soát hoặc cấm trong các lĩnh vực khác, nhưng lại tồn tại trong khói thuốc mà con người hít trực tiếp vào cơ thể.

Nicotine vừa là chất độc vừa gây nghiện mạnh, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và tạo ra sự phụ thuộc. Formaldehyde gây tổn thương đường hô hấp và ung thư. Benzene có thể gây ung thư máu. Carbon monoxide gây tổn thương tim mạch và thần kinh. Ngoài ra còn có arsenic, hydrogen cyanide, chì và nhiều hợp chất nguy hiểm khác.

Theo TS.Nguyễn Trung Nguyên, điểm đáng lo ngại là cơ thể hấp thu các chất độc này rất nhanh và gần như hoàn toàn qua đường hô hấp. Khi hút thuốc, con người không chỉ “tiếp xúc” mà thực chất là đưa trực tiếp chất độc vào phổi. Không có mức độ hút nào được coi là an toàn, và mọi hình thức thuốc lá, từ truyền thống đến thế hệ mới, đều gây hại.

Không dừng lại ở người hút, khói thuốc còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến người xung quanh. Hút thuốc thụ động khiến hàng chục nghìn người tử vong mỗi năm, phần lớn là phụ nữ. Điều này cho thấy thuốc lá không còn là vấn đề cá nhân mà đã trở thành vấn đề xã hội.

Đáng chú ý, thuốc lá còn ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, làm tăng nguy cơ vô sinh, sảy thai, thai chết lưu và ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ. Những hệ lụy này không chỉ dừng lại ở một thế hệ mà còn kéo dài qua nhiều thế hệ tiếp theo.

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của thuốc lá thế hệ mới đang đặt ra một thách thức mới. Theo TS.Nguyễn Trung Nguyên, các sản phẩm này thường được quảng bá dưới hình thức hiện đại, ít độc hại hơn, thậm chí như một giải pháp thay thế. Tuy nhiên, về bản chất, chúng vẫn cung cấp nicotine, duy trì sự phụ thuộc và kéo dài vòng xoáy nghiện.

Những lập luận cho rằng thuốc lá thế hệ mới “ít hại hơn” hoặc “giúp cai thuốc” cần được nhìn nhận thận trọng. Thực tế cho thấy, việc duy trì sự phụ thuộc vào nicotine không phải là giải pháp, mà chỉ là sự chuyển dịch từ hình thức nghiện này sang hình thức nghiện khác. Đặc biệt, nguy cơ lớn nhất là việc các sản phẩm này trở thành “cửa ngõ” dẫn dắt giới trẻ bắt đầu sử dụng nicotine.

Thực tiễn cho thấy, ngăn chặn một người không bắt đầu hút thuốc luôn hiệu quả hơn rất nhiều so với việc cai nghiện sau khi đã phụ thuộc. Khi nicotine đã thiết lập cơ chế nghiện trong não bộ, tỷ lệ cai thành công rất thấp, kéo theo hệ lụy kéo dài suốt đời.

Chính vì vậy, định hướng đúng đắn không phải là giảm hút, mà là không tạo ra người hút mới. Trong đó, kiểm soát chặt chẽ và tiến tới cấm thuốc lá thế hệ mới cần được xem là một giải pháp căn cơ.

Một đề xuất mang tính chiến lược là cấm hút thuốc đối với công dân sinh từ năm 2010 trở đi, hướng tới xây dựng một thế hệ không thuốc lá. Đây không chỉ là một biện pháp quản lý hành chính, mà là một lựa chọn chính sách mang tầm nhìn dài hạn nhằm chấm dứt vòng lặp nghiện thuốc qua các thế hệ.

Việc lựa chọn mốc năm 2010 không chỉ mang ý nghĩa quản lý mà còn mang tính biểu tượng, gắn với khát vọng xây dựng một xã hội văn minh, chủ động loại bỏ những yếu tố gây hại và gây nghiện. Nhìn rộng hơn, việc kiểm soát thuốc lá cũng là một cách bảo vệ “chủ quyền sức khỏe” trước một dạng “xâm lấn âm thầm” đối với chất lượng giống nòi.

Đối với nhóm sinh trước năm 2010, đặc biệt là học sinh, sinh viên, cần tăng cường kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng thuốc lá trong môi trường học đường. Đây là giai đoạn phát triển quan trọng của trí tuệ, trong khi nicotine có thể ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ, khả năng tập trung và hiệu quả học tập.

Trong bối cảnh khoa học đã cung cấp đầy đủ bằng chứng về tác hại của thuốc lá, việc chậm trễ trong hành động không còn là lựa chọn. Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi năm 2026 đang mở ra một cơ hội quan trọng để tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong chính sách.

Nếu được xây dựng với tầm nhìn đủ mạnh và thực thi hiệu quả, luật không chỉ giúp giảm gánh nặng bệnh tật mà còn góp phần bảo vệ chất lượng dân số và tương lai của đất nước. Ngược lại, nếu bỏ lỡ cơ hội này, những hệ lụy sẽ tiếp tục tích tụ và gia tăng trong nhiều năm tới.

Theo Ths.Nguyễn Tuấn Lâm, đại diện Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam, việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá lần này không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện hành mà còn phải đón đầu các nguy cơ mới. Đây là cơ hội quan trọng để hoàn thiện hành lang pháp lý, kiểm soát hiệu quả các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Theo Dự thảo, Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách lớn. Thứ nhất, cấm toàn diện các hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, bao gồm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, sử dụng. Thứ hai, cấm trưng bày thuốc lá tại các điểm bán lẻ nhằm giảm khả năng tiếp cận và hạn chế tác động kích thích hành vi tiêu dùng, đặc biệt với giới trẻ.

Các chính sách này được xây dựng trên cơ sở bám sát định hướng của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, đồng thời phù hợp với các cam kết quốc tế về kiểm soát thuốc lá.

Theo các chuyên gia, công tác truyền thông chính sách được xác định đóng vai trò then chốt trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Đây không chỉ là kênh cung cấp thông tin mà còn là cầu nối giúp người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan hiểu rõ sự cần thiết của việc sửa luật.

Thông qua các hoạt động hội thảo, đối thoại và cung cấp thông tin chính thống, Bộ Y tế đã và đang đẩy mạnh truyền thông về tác hại của thuốc lá truyền thống và các sản phẩm thuốc lá mới, những bất cập trong quy định hiện hành, cũng như sự cần thiết phải siết chặt quản lý, tiến tới cấm các sản phẩm gây nghiện mới.

Đặc biệt, việc truyền thông giúp nâng cao nhận thức về nguy cơ của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, những sản phẩm chứa nicotine gây nghiện và tiềm ẩn nhiều rủi ro chưa được đánh giá đầy đủ. Suy cho cùng, một đạo luật muốn đi vào đời sống thì không chỉ cần đúng về chính sách, mà còn phải tạo được đồng thuận xã hội.

Muốn có đồng thuận, phải thuyết phục được người dân rằng đây không phải là sự cấm đoán cực đoan, mà là lựa chọn cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước một làn sóng nghiện mới đang âm thầm hình thành.