Nhiều khâu trung gian trong phân phối xăng dầu sẽ được cắt bỏ để tăng hiệu quả vận hành của thị trường

Cơ cấu lại hệ thống phân phối

Tái cấu trúc toàn diện thị trường xăng dầu theo hướng cắt giảm tối đa khâu trung gian, bãi bỏ mô hình tổng đại lý và khâu dịch vụ xăng dầu, tạo lập chuỗi cung ứng thông suốt từ khâu tạo nguồn đến khâu phân phối là một trong những điểm mới của Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 83/2014/NĐ-CP ngày 3/9/2014 và các Nghị định sửa đổi, bổ sung của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu (Nghị định mới về Kinh doanh xăng dầu).

Bộ Công thương - cơ quan soạn thảo nghị định mới về kinh doanh xăng dầu cho biết, bất cập lớn của thị trường xăng dầu hiện nay là hệ thống phân phối có quá nhiều tầng nấc trung gian, trong khi số lượng thương nhân đầu mối lớn, nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Việc xăng dầu phải đi qua nhiều khâu trước khi tới cửa hàng bán lẻ không chỉ làm tăng chi phí, mà còn gây khó khăn cho việc kiểm soát dòng hàng và xác định trách nhiệm khi thị trường biến động.

Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu tập trung vào 3 nội dung chính: cắt giảm thủ tục hành chính; tái cơ cấu hệ thống phân phối, giảm khâu trung gian; trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp trong việc quyết định giá xăng dầu.

Đặc biệt, tình trạng mua bán lòng vòng, găm hàng, vi phạm quy định về tồn kho, dự trữ tại một số thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối vẫn diễn ra, đặt ra yêu cầu phải cải tổ lại thị trường.

Những bất cập này sẽ được sửa đổi để tổ chức lại hệ thống phân phối xăng dầu theo hướng tinh gọn, hiệu quả, giảm tối đa tầng nấc trung gian.

Với cách tiếp cận này, một trong những thay đổi lớn nhất trong Dự thảo Nghị định Kinh doanh xăng dầu sắp tới là tinh gọn chuỗi cung ứng, trong đó Bộ Công thương đề xuất bãi bỏ mô hình tổng đại lý và khâu dịch vụ xăng dầu, đồng thời sáp nhập đại lý bán lẻ vào hệ thống thương nhân phân phối.

Cụ thể, thị trường sẽ chỉ còn 3 khâu chính gồm tạo nguồn, phân phối và bán lẻ đến người tiêu dùng. Nếu thương nhân phân phối làm đại lý hoặc nhận quyền của một thương nhân đầu mối, doanh nghiệp chỉ được nhập hàng từ đầu mối đó và hoạt động trong hệ thống quản lý thống nhất. Nếu hoạt động độc lập, thương nhân phân phối được mua hàng từ nhiều thương nhân đầu mối hoặc từ các thương nhân phân phối khác để chủ động nguồn cung.

Toàn bộ giao dịch sẽ được quản lý bằng hóa đơn điện tử, tạo cơ sở để cơ quan chức năng theo dõi đường đi, truy xuất nguồn gốc từng lô hàng...

Nội dung tiếp theo của Dự thảo là sửa đổi điều kiện đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu theo hướng nâng cao năng lực, trách nhiệm và tính bền vững của doanh nghiệp tham gia thị trường.

Dự thảo quy định, thương nhân đầu mối phải có ít nhất 36 tháng liên tục hoạt động dưới hình thức thương nhân phân phối xăng dầu để bảo đảm đủ kinh nghiệm và năng lực hoạt động; phải sở hữu kho tiếp nhận xăng dầu có tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m3 và sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ xăng dầu, thay vì cho phép đi thuê như trước đây.

Cùng với đó, Dự thảo cũng bổ sung trách nhiệm thực hiện tổng nguồn xăng dầu tối thiểu không thấp hơn 100.000 m3/năm; trường hợp 2 năm liên tiếp không đạt mức này sẽ bị thu hồi giấy phép.

Doanh nghiệp tự quyết giá bán lẻ

Ngoài điểm mới về cắt giảm bớt tầng nấc trung gian, một trong những thay đổi đáng chú ý tại Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu là cơ chế điều hành giá.

Theo Bộ Công thương, Nhà nước sẽ không còn công bố giá cơ sở định kỳ mỗi tuần một lần như hiện nay, thay vào đó, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối được quyền tự quyết định, công bố giá bán lẻ trong hệ thống của mình trên cơ sở công thức giá quy định tại nghị định.

Điều này đồng nghĩa, thị trường có thể xuất hiện nhiều mức giá bán lẻ khác nhau giữa các hệ thống phân phối, thay vì gần như một mức giá thống nhất trên toàn quốc như hiện nay. Đối với vùng sâu, vùng xa, giá bán lẻ của thương nhân phân phối không được vượt mức giá cao nhất do thương nhân đầu mối công bố tại cùng địa bàn nhằm bảo đảm an sinh xã hội.

Sau khi điều chỉnh, doanh nghiệp phải kê khai và thông báo giá để cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát.

Thực tế thời gian qua cho thấy, cơ chế điều chỉnh giá cố định theo chu kỳ mỗi tuần một lần tạo ra độ trễ so với biến động nhanh chóng của giá thế giới. Khi giá thế giới tăng đột biến từng ngày, việc giá bán lẻ trong nước không theo kịp đà tăng dẫn đến tình trạng doanh nghiệp nhập khẩu bị lỗ sâu.

Bài học từ năm 2022 là minh chứng rõ nhất khi nhiều cây xăng tư nhân hạn chế nhập hàng, đóng cửa để giảm thiểu thiệt hại. Khách hàng đổ dồn về hệ thống của Nhà nước khiến nguồn cung bị áp lực quá tải và gây ra tình trạng khan hiếm cục bộ. Việc giao quyền định giá giúp doanh nghiệp phản ánh đúng chi phí kinh doanh, giảm bớt thua lỗ, từ đó tạo động lực duy trì nhập khẩu và bảo đảm nguồn cung bền vững cho thị trường.

PGS-TS. Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế nhận xét, việc trao quyền tự quyết giá cho doanh nghiệp là bước đi phù hợp với nguyên tắc thị trường, giúp giá xăng dầu phản ánh sát hơn diễn biến giá thế giới, thay vì phụ thuộc vào các kỳ điều hành cố định như hiện nay.

Khi được quyền quyết định giá bán, doanh nghiệp sẽ buộc phải tối ưu chi phí trong toàn bộ chuỗi kinh doanh để nâng cao sức cạnh tranh.

Được biết, trong nhiều năm qua, cộng đồng doanh nghiệp liên tục kiến nghị cho doanh nghiệp bán lẻ (bao gồm đại lý, nhượng quyền và các hình thức bán lẻ hợp pháp khác) được quyền định giá bán lẻ trên cơ sở giá bán buôn do doanh nghiệp đầu mối công bố.

Trao đổi với Báo Tài chính - Đầu tư, bà Trần Thụy Thùy Trâm, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Đoan Việt - doanh nghiệp phân phối xăng dầu cho biết, hoàn toàn ủng hộ việc từng bước chuyển sang cơ chế thị trường, để doanh nghiệp được chủ động hơn trong việc xác định giá, thay vì Nhà nước công bố một mức giá cơ sở chung. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải chỉ là “ai được quyền quyết giá”, mà là cơ chế đó có bảo đảm cạnh tranh thực chất và hài hòa lợi ích trong toàn bộ chuỗi phân phối hay không.

Theo Dự thảo, giá bán được hình thành từ giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các loại thuế. Trong đó, giá mua và chi phí tạo nguồn do thương nhân tự xác định; lợi nhuận của thương nhân đầu mối cũng do doanh nghiệp tự xác định.

“Ủng hộ chuyển sang cơ chế thị trường, nhưng không ủng hộ việc chỉ trao thêm quyền quyết định giá cho khâu đầu mối mà không đồng thời tạo ra cạnh tranh nguồn cung và cơ chế bảo vệ sự tồn tại hợp lý của khâu bán lẻ”, bà Trâm nói thêm.