Sổ tay nghiệp vụ kiểm tra xuất xứ hàng hóa theo các hiệp định thương mại tự do (FTA) ban hành kèm Quyết định số 2088/QĐ-CHQ được đánh giá là bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa và thống nhất quy trình kiểm tra xuất xứ trong bối cảnh Việt Nam đang thực thi 17 FTA.

Không chỉ là tài liệu hướng dẫn, sổ tay còn được xác định là công cụ cốt lõi giúp doanh nghiệp tiếp cận, hiểu và vận dụng hiệu quả các quy tắc xuất xứ vốn phức tạp, từ đó chuyển từ cách tiếp cận mang tính đối phó sang quản trị tuân thủ một cách chủ động, bài bản, nhằm bảo vệ lợi ích thuế quan lâu dài.

Ảnh minh họa.

Giá trị nổi bật của sổ tay nằm ở khả năng hệ thống hóa và đối chiếu trực quan các quy tắc cụ thể mặt hàng (PSR) - yếu tố vốn được xem là “nút thắt” lớn nhất đối với cả cơ quan hải quan và doanh nghiệp. Theo ông Nguyễn Anh Tài, Phó Trưởng Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), tài liệu giúp làm rõ sự khác biệt khi cùng một mã HS code (gọi là Harmonized System Code - hệ thống mã số hài hòa), nhưng mỗi hiệp định lại áp dụng tiêu chí xuất xứ khác nhau.

Sổ tay cung cấp các bảng so sánh chi tiết giữa quy tắc Hàm lượng giá trị khu vực (RVC) với các phương pháp tính trực tiếp và gián tiếp, cũng như quy tắc Chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC) ở các cấp độ Chương (CC), Nhóm (CTH) và Phân nhóm (CTSH). Nhờ đó, doanh nghiệp có thể nhanh chóng nhận diện yêu cầu về tỷ lệ giá trị gia tăng hoặc mức độ gia công tối thiểu cần thiết để đáp ứng tiêu chí xuất xứ tại từng thị trường.

Đáng chú ý, tài liệu đi sâu phân tích các trường hợp phức tạp như quy tắc cộng gộp và tỷ lệ nguyên liệu không đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa. Việc hiểu đúng và vận dụng linh hoạt các cơ chế này giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn nguyên liệu từ các quốc gia thành viên trong cùng hiệp định, qua đó nâng cao khả năng đáp ứng tiêu chí xuất xứ Việt Nam.

Việc tích hợp các bảng đối chiếu trực quan cũng góp phần rút ngắn đáng kể thời gian xử lý hồ sơ, hạn chế sai sót do áp dụng cảm tính và bảo đảm tính thống nhất trong thực thi chính sách ưu đãi thuế quan tại các cửa khẩu.

Không chỉ dừng ở chức năng tra cứu, sổ tay còn đóng vai trò như một công cụ quản trị rủi ro, hỗ trợ nhận diện sớm các hành vi gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp. Ông Nguyễn Anh Tài cho biết, việc nắm vững các nội dung trong sổ tay giúp cơ quan hải quan đối chiếu hiệu quả giữa năng lực sản xuất thực tế, định mức nguyên vật liệu và sự biến động bất thường về sản lượng xuất khẩu.

Tài liệu cũng hướng dẫn cụ thể cách truy vết dòng tiền, hóa đơn chứng từ mua bán nguyên liệu, qua đó phát hiện các trường hợp doanh nghiệp chỉ thực hiện gia công đơn giản như đóng gói, dán nhãn nhưng vẫn khai báo xuất xứ Việt Nam nhằm hưởng ưu đãi thuế quan hoặc né tránh các biện pháp phòng vệ thương mại.

Đối với công tác hậu kiểm, sổ tay thiết lập quy trình rõ ràng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp chủ động xây dựng và lưu trữ hồ sơ. Trong thời hạn 5 năm kể từ ngày đăng ký tờ khai, cơ quan hải quan có thể kiểm tra tại trụ sở doanh nghiệp, đối chiếu giữa sổ sách kế toán và thực tế sản xuất. Theo đó, doanh nghiệp được hướng dẫn chuẩn bị bộ hồ sơ xuất xứ đầy đủ, bao gồm quy trình sản xuất, danh sách lao động và chứng từ vận tải liên quan.

Sự kết hợp giữa tạo thuận lợi trong thông quan và kiểm soát chặt chẽ ở khâu hậu kiểm được xem là giải pháp căn cơ, vừa hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ hiệu quả, vừa góp phần bảo vệ sản xuất trong nước trước các rủi ro gian lận thương mại.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, việc nắm vững và vận dụng hiệu quả sổ tay nghiệp vụ không chỉ giúp doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan, mà còn góp phần nâng cao uy tín, năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia bền vững vào chuỗi giá trị toàn cầu.