PGS-TS. Bùi Tất Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển

Thưa ông, “đổi mới kinh tế” từng được đặt ra tại các văn kiện Đại hội Đảng từ năm 1986?

Qua 40 năm Đổi mới, đoạn tuyệt với nền kinh tế tập trung, quan liêu bao cấp, tiến trình đổi mới kinh tế được thực hiện không ngừng, không nghỉ và qua mỗi kỳ Đại hội Đảng, quan điểm về đổi mới kinh tế lại có biến chuyển về chất. Tuy nhiên, chúng ta mới chỉ tập trung vào đổi mới “mô hình tăng trưởng”, chứ chưa nhấn mạnh vào đổi mới “mô hình phát triển”.

Đây là 2 khái niệm có sự khác nhau. Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng, mở rộng quy mô cả về lượng lẫn về chất của nền kinh tế. Còn phát triển kinh tế mang nội hàm bao trùm, toàn diện hơn, bên cạnh tăng trưởng kinh tế là sự thay đổi cơ cấu của nền kinh tế; sự tham gia và thụ hưởng thành quả tăng trưởng của người dân. Nhân tố then chốt của sự phát triển kinh tế là người dân phải là những thành viên chủ yếu của quá trình thay đổi cơ cấu... Người dân tham gia quá trình phát triển có nghĩa là tham gia việc hưởng thụ lợi ích của sự phát triển cũng như tạo ra các lợi ích đó.

Sau một thời gian tập trung vào tăng trưởng kinh tế, Việt Nam đã đạt được kết quả đáng tự hào. Tại Hội nghị Tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Chính phủ và chính quyền địa phương, Tổng Bí thư Tô Lâm chính thức tuyên bố Việt Nam vào nhóm nước có thu nhập trung bình cao sau khi quy mô GDP năm 2025 tăng 5 bậc so với năm 2020, vươn lên vị trí thứ 32 thế giới, ước đạt 514 tỷ USD.

Đây không phải là tuyên bố chính trị, mà là sự xác nhận của thế giới: Việt Nam đã nằm trong nhóm 54 nền kinh tế có thu nhập trên trung bình. Bởi theo tiêu chí của Ngân hàng Thế giới, nước có thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người từ 4.466 USD đến 13.845 USD được xếp vào nhóm “thu nhập trung bình cao”. Năm 2025, với GNI đạt 4.750 USD, Việt Nam chính thức rời khỏi danh sách nền kinh tế có thu nhập trung bình thấp (GNI dưới 4.465 USD/người). 

Sau thời gian tập trung vào tăng trưởng kinh tế, Việt Nam đã đạt được kết quả đáng tự hào. Ảnh: Đ.T

Có thể nói, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã khá thành công trong tăng trưởng kinh tế nhờ đổi mới mô hình tăng trưởng, thưa ông?

Tốc độ tăng trưởng GDP của nước ta kể từ năm 1986 bình quân chỉ đạt 6,4%/năm, thấp hơn rất nhiều so với các nền kinh tế trong giai đoạn tăng trưởng cao được gọi là “thần kỳ của châu Á”, như Trung Quốc tăng trưởng bình quân 10%/năm; Nhật Bản tăng 11,5%/năm, Hàn Quốc tăng 9,6%/năm; Đài Loan tăng 8,9%/năm và Singapore tăng 8,5%/năm.

Nhưng Việt Nam để lại rất nhiều dấu ấn, trong đó phải kể đến mức độ hội nhập kinh tế ngày càng sâu và rộng với hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Việt Nam đã ký hiệp định thương mại tự do (FTA) với 60 nền kinh tế, trong đó có quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện với 14 nước. Năm 2025, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt trên 930 tỷ USD, tăng hơn 18%, Việt Nam thuộc top 15 cường quốc thương mại toàn cầu, tạo bệ phóng mới cho tăng trưởng kinh tế.

Không chỉ tăng trưởng, mà chất lượng tăng trưởng kinh tế có chuyển biến tích cực, năng suất lao động tăng bình quân 5,3%/năm, đóng góp của Năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế khoảng 47%. Bên cạnh đó, đầu tư công được phân bổ, sử dụng có trọng tâm, trọng điểm, hiệu quả hơn; chất lượng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tiếp tục được cải thiện...

Ông vừa nói đến khái niệm “mô hình phát triển” và “mô hình tăng trưởng”. Có thể nói, chúng ta đã thành công trong tăng trưởng kinh tế, còn phát triển kinh tế thì sao?

Như tôi đã nói, phát triển kinh tế bắt buộc phải tăng trưởng kinh tế và người dân phải tham gia quá trình này và được hưởng thụ thành quả của sự tăng trưởng kinh tế. Nhờ quá trình tăng trưởng kinh tế mà thu nhập của người dân đã tăng từ 2,637 triệu đồng/người/tháng năm 2014 lên 5,9 triệu đồng/người/tháng vào năm 2025, tăng 9,3% so với năm 2024 (năm 2024 tăng 9,1% so với năm 2023). 

Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều năm 2025 khoảng 1,3%, giảm 1,0 điểm phần trăm so với năm 2024. Mức độ bất bình đẳng (hệ số GINI) của Việt Nam vẫn giữ ở mức trung bình; Chỉ số Phát triển con người (HDI) được cải thiện rõ rệt và thuộc nhóm nước phát triển con người cao so với các nước có cùng mức thu nhập. Tuổi thọ bình quân của người dân được cải thiện và thuộc nhóm nước có tuổi thọ cao trên thế giới.

Lạm phát được kiểm soát (năm 2025, chỉ số giá tiêu dùng tăng 3,31% - thấp hơn rất nhiều so với lạm phát mục tiêu là dưới 4,5%), góp phần vô cùng quan trọng để bảo đảm các cán cân kinh tế vĩ mô, thu hút đầu tư nước ngoài và cải thiện thu nhập thực tế của người dân.

Những số liệu trên cho thấy, Việt Nam không chỉ thành công trong tăng trưởng kinh tế, mà ở mức độ nào đó, chúng ta cũng thành công trong phát triển kinh tế. Nhưng sự tăng trưởng và phát triển này, nếu không có đột phá, thì để bước vào danh sách các nền kinh tế có thu nhập cao, là khoảng cách rất lớn. Bởi hiện GNI bình quân đầu người của Việt Nam mới đạt 4.750 USD, trong khi phải đạt từ 13.846 USD trở lên mới ra khỏi danh sách này.

Nói cách khác, nếu không có các chính sách đột phá, thì khó lòng thoát ra khỏi “bẫy thu nhập trung bình”, mà hàng loạt nền kinh tế khác đã và đang loay hoay tìm cách thoát ra vẫn chưa được.

Ông có nghĩ rằng, trong trường hợp GDP vẫn tăng trưởng 6,3-6,5% như trong quá khứ, thì Việt Nam liệu có thể thoát ra khỏi “bẫy thu nhập trung bình”, nếu không có các chính sách đột phá?

Không phủ nhận thành quả, nhưng khách quan mà nhận định, có thể nói, ổn định kinh tế vĩ mô chưa thật vững chắc, chất lượng tăng trưởng cải thiện còn chậm, cơ cấu kinh tế và mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu chưa có nhiều thay đổi đáng kể. Chất lượng, hiệu quả, năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền kinh tế chưa cao. Tăng trưởng kinh tế mới đạt xấp xỉ mục tiêu đề ra (bình quân 5 năm 2021-2025 đạt khoảng 6,3%/năm, trong khi mục tiêu đề ra là 6,5 - 7,0%/năm). Chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới, vật liệu mới... chưa thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới.

Năng suất lao động (tính theo sức mua tương đương - PPP) của Việt Nam vẫn còn thấp hơn nhiều nước trong khu vực, chỉ bằng 11,6% Singapore, bằng 27% của Hàn Quốc, hay 30,6% của Nhật Bản, bằng 37,5% của Malaysia, bằng 67% của Thái Lan, bằng 56,8% của Trung Quốc. Thậm chí, so với Indonesia, năng suất lao động của Việt Nam hiện chỉ bằng khoảng 87,2%.

Bên cạnh đó, Hệ số ICOR vẫn còn cao (6,44). Đặc biệt, tốc độ tăng vốn đầu tư của khu vực tư nhân có xu hướng giảm từ tăng bình quân 13,4%/năm trong giai đoạn 2015-2019 xuống chỉ còn 3,91%/năm từ năm 2020 đến nay.

Theo tính toán, để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình (GNI đầu người 13.845 USD), nếu kinh tế tăng trưởng 7,2%/năm, tức là cao hơn rất nhiều so với tốc độ tăng trưởng 6,3%/năm của giai đoạn 2021-2025, thì phải mất ít nhất 15 năm nữa. Vì vậy, Dự thảo Báo cáo Chính trị trình Đại hội lần thứ XIV của Đảng hạ quyết tâm phải tăng trưởng tối thiểu 10%/năm. Nếu đạt được mục tiêu này, thì chỉ mất 10 năm, tức là vào năm 2045 - năm kỷ niệm 100 năm thành lập nước, Việt Nam chính thức vào hàng ngũ nền kinh tế thu nhập cao.

Theo ông, muốn vượt qua được “bẫy thu nhập trung bình thấp”, Việt Nam cần bắt đầu từ đâu?

Giải Nobel kinh tế 2024 được trao cho 3 nhà kinh tế học cho những nghiên cứu về cách thức thể chế được hình thành và ảnh hưởng đến sự thịnh vượng của các quốc gia. Nói một cách dễ hiểu như Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ ra “điểm nghẽn của điểm nghẽn” là thể chế. Muốn tăng trưởng cao, nhất là mục tiêu tăng trưởng 2 con số, thì việc cần làm ngay là tháo bỏ điểm nghẽn của điểm nghẽn đó là thể chế.

Thực tế ở Việt Nam, quá trình đổi mới thể chế phát triển kinh tế trong 4 thập niên qua diễn ra từ từ, dần dần, từng bước một theo kiểu “dò đá qua sông”, rất nhiều văn bản quy phạm pháp luật được ban hành, nhưng chưa thực sự đồng bộ giữa các lĩnh vực, mà có phần nghiêng nhiều hơn về các chính sách tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Hơn nữa, khâu triển khai thực hiện luôn bị đánh giá là khâu yếu.

Vì thế, hai lĩnh vực tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo đạt được kết quả nổi bật hơn cả, còn các lĩnh vực khác, bao gồm cả mục tiêu tái cơ cấu kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thành tích có phần hạn chế hơn; khiến mục tiêu tổng quát về việc xây dựng thể chế kinh tế mới, hỗ trợ, thúc đẩy phát triển vẫn còn nhiều việc phải tiếp tục giải quyết.

Để mở đường cho tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, phát triển kinh tế thực sự, chứ không đơn thuần chỉ là tăng trưởng, Bộ Chính trị đã ban hành liên tiếp nhiều nghị quyết về kinh tế tư nhân; khoa học - công nghệ; giáo dục, đào tạo; xây dựng pháp luật; hội nhập kinh tế; an ninh năng lượng; bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân và mới đây là Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế nhà nước.

Các nghị quyết trên không chỉ đặt vấn đề tháo gỡ các nút thắt, điểm nghẽn đang gây ách tắc trong thực tế, mà còn là định hướng cho tương lai phát triển lâu dài trong mọi lĩnh vực để chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế.

Chúng ta đang đứng trước cơ hội bứt phá tăng trưởng kinh tế và đây là cơ hội để thay đổi mô hình từ tăng trưởng sang phát triển. Chính vì vậy, quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế trong giai đoạn tới được khẳng định trong Dự thảo Báo cáo Chính trị trình Đại hội lần thứ XIV của Đảng là đổi mới mô hình phát triển, lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước, nâng cao đời sống và hạnh phúc của nhân dân.