Nhiều mặt hàng nhập khẩu, trong đó có khí đốt, đang chịu tác động mạnh bởi chiến sự tại Trung Đông

Đảm bảo đủ nhu cầu phân bón trong nước

Theo TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam (FAV), từ khi xảy ra xung đột Mỹ - Israel với Iran tới nay, FAV chưa nhận được bản tin nào từ Hiệp hội Phân bón thế giới (IFA) về sự kiện trên.

Hiện Trung Đông là khu vực xuất khẩu urê lớn nhất thế giới, khoảng 20 triệu tấn/năm. Trong đó, riêng Iran sản xuất 5-6,5 triệu tấn urê/năm. Iran cũng đứng thứ 6 thế giới về sản xuất amoniac (do có nguồn dự trữ khí tự nhiên đứng thứ hai trên thế giới). Đây là nguyên liệu thô để sản xuất phân bón chứa nitơ như urê, MAP, DAP.

Chiến tranh bùng nổ khiến các nhà sản xuất phân bón của Iran phải ngừng sản xuất urê và amoniac. Các nhà máy urê của Ai Cập ngừng hoạt động do nguồn cung cấp khí đốt từ Israel bị gián đoạn. Tương tự, nguồn cung cấp khí đốt cho Jordan cũng đã bị ảnh hưởng.

Các nước sản xuất phân bón lớn ở Trung Đông như Saudi Arabia (hơn 19 triệu tấn phân bón/năm), Qatar (5,5 - 6 triệu tấn urea/năm), UAE, Bahrain và Oman (2 triệu tấn phân bón/năm), cũng là nơi trú đóng của quân đội Mỹ, nên đều bị ảnh hưởng bởi cuộc xung đột vũ trang ở đây.

Chưa kể, eo biển Hormuz là tuyến đường quan trọng cho việc vận chuyển phân bón. Vì thế, nếu Iran đóng cửa eo biển Hormuz, thì nguồn cung lưu huỳnh và urê sẽ bị ảnh hưởng, giảm lần lượt 44% và 33% mỗi năm.

Đáng nói là, không có phương án thay thế khả thi nào cho các tàu lớn, vì hầu hết các siêu tàu vận chuyển amoniac và tàu chở hàng rời chở lưu huỳnh không thể dễ dàng chuyển hướng. Hậu quả là chi phí logistics sẽ tăng vọt: giá container, phụ phí bảo hiểm, chi phí nhiên liệu, chi phí nhân công.

“Do thị trường phân bón thế giới là thị trường mở nên mỗi biến động trên thế giới về giá cả, nguồn cung đều ảnh hưởng ít nhiều đến Việt Nam”, ông Phùng Hà nhận xét và khuyến cáo, thời điểm này phải tính toán cẩn trọng và kiên quyết đảm bảo đủ nhu cầu trong nước về phân bón.

Theo thống kê, năm 2024, Việt Nam nhập khẩu 5,299 triệu tấn phân bón các loại, với tổng trị giá 1,732 tỷ USD. Năm 2025, con số này là 6,194 triệu tấn với tổng trị giá 2,194 tỷ USD.

Đa dạng hóa nguồn hàng khí đốt

Công ty Kinh doanh sản phẩm khí (PV GAS Trading) vừa phát đi thông báo áp dụng điều khoản bất khả kháng tới khách hàng ở khu vực miền Nam trong việc giao hàng bởi hai nguyên nhân.

Thứ nhất, do nhà cung cấp quốc tế của PV GAS Trading đã chính thức tuyên bố tình trạng bất khả kháng vì sự cố sập cầu dẫn tại Cơ sở NGL Juaymah (Saudi Aramco) ngày 23/2/2026, làm gián đoạn việc cung cấp các lô hàng propane và butane đã ký kết. Hệ quả là toàn bộ các chuyến hàng LPG dự kiến cập cảng tại kho lạnh Thị Vải/Diêm Điền từ ngày 10/3/2026 buộc phải tạm hoãn.

Thứ hai, do xung đột vũ trang tại khu vực Trung Đông, ảnh hưởng đến hành trình của các tàu chở LPG lạnh qua eo biển Hormuz. Đã có 2 tàu VLCC bị trúng tên lửa khi đi qua eo biển này. Một số cơ sở sản xuất NGL/LPG của các nhà cung cấp cũng bị tấn công và phát sinh hư hại nghiêm trọng.

Vì lý do an toàn, tạm thời toàn bộ tàu VLGC vận chuyển LPG lạnh từ Trung Đông theo cam kết giao hàng từ nửa cuối tháng 3 đến hết tháng 4/2026 của các nhà cung cấp chưa có kế hoạch giao hàng cho PV GAS Trading.

Tình huống bất khả kháng nêu trên khiến PV GAS Trading buộc phải điều chỉnh tiến độ giao hàng nhập khẩu từ nay đến ngày 10/3/2026, đồng thời chưa có khả năng thu xếp giao hàng từ nguồn nhập khẩu cho khách hàng sau ngày 10/3/2026.

Hiện PV GAS Trading đang tích cực làm việc với các đối tác nhằm tìm kiếm nguồn cung thay thế trong thời gian sớm nhất, song gặp nhiều trở ngại do toàn bộ thị trường Đông Á đang khan hàng. Thậm chí một số quốc gia như Thái Lan đã kích hoạt tình huống khẩn cấp, cấm xuất khẩu xăng dầu, nên các khách hàng cũng được đề nghị chủ động cân đối phương án tiêu thụ hàng hoặc chủ động thu xếp nguồn cung thay thế trong khi hai bên chờ các phương án khả thi tiếp theo.

Năm 2025, Việt Nam nhập khẩu 3,63 triệu tấn khí đốt hóa lỏng với trị giá 2,153 tỷ USD, trong đó đến từ Qatar (283.336 tấn), Kuwait (91.599 tấn), Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất - UAE (112.878 tấn), Saudi Arabia (189.005 tấn).

Tất nhiên không phải toàn bộ khí đốt hóa lỏng nhập khẩu về đều là LPG mà còn cả LNG phục vụ phát điện. Hiện có Nhà máy điện Nhơn Trạch 3&4, công suất hơn 1.600 MW, sử dụng khí LNG để phát điện và bắt đầu cung cấp sản lượng lớn từ năm 2026.

Lãnh đạo Tổng công ty Điện lực dầu khí (PV Power) - chủ đầu tư Nhà máy điện Nhơn Trạch 3&4 cho rằng, với tình hình xung đột như hiện nay, thời gian tới giá LNG sẽ bị tác động. Hiện các bên liên quan đến cung cấp LNG cũng tìm kiếm các nguồn cung khác ngoài khu vực Trung Đông như Mỹ, Australia, Indonesia… để đa dạng nguồn hàng.

Xăng dầu cần ứng phó linh hoạt

Một trong những mặt hàng chịu tác động không nhỏ là xăng dầu. Ông Cao Hoài Dương, Chủ tịch Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL) cho biết, việc tạo nguồn của PVOIL chủ yếu đến từ hai nhà máy lọc dầu tại Việt Nam là Dung Quất và Nghi Sơn (chiếm 80%), còn lại 20% sản lượng được nhập khẩu, chủ yếu từ Singapore và Hàn Quốc.

Hiện PVOIL đã ký hợp đồng dài hạn nhập xăng dầu với hai nhà máy trong nước và các nhà cung ứng xăng dầu nước ngoài để đảm bảo nguồn cung trong nước.

Trước diễn biến mới về xung đột Trung Đông, PVOIL đã liên tục làm việc với lãnh đạo hai nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Bình Sơn và được khẳng định đảm bảo cung ứng đủ sản lượng hợp đồng đã cam kết trong tháng 3/2026 do hai nhà máy đã chuẩn bị sẵn lượng dầu thô tồn kho dự phòng.

Tuy nhiên, việc cung ứng xăng dầu của hai nhà máy này trong tháng 4 và tháng 5 tới sẽ phụ thuộc nhiều vào tình hình chiến sự. Vì vậy, chính sách điều hành giá xăng dầu trong nước cũng cần linh hoạt, tính đúng, tính đủ chi phí, phụ phí nhập khẩu để các thương nhân đầu mối đảm bảo đủ nguồn tài chính cung ứng cho thị trường trong nước, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.

Thực tế, khi chiến sự xảy ra giữa Nga và Ukraine vào đầu năm 2022, giá dầu thế giới tăng đột biến trong khi giá bán xăng dầu trong nước không kịp điều chỉnh phù hợp, khiến giá nhập khẩu xăng dầu thành phẩm cao hơn giá bán. Hệ quả là các thương nhân đầu mối xăng dầu tư nhân đã dừng nhập khẩu để tránh lỗ, dẫn tới thiếu hụt nguồn cung cục bộ trên thị trường trong nước.

Là đơn vị sản xuất xăng dầu, ông Nguyễn Việt Thắng, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) chia sẻ, hiện nhà máy lọc dầu Dung Quất đang sử dụng 30 - 35% dầu thô nguyên liệu nhập khẩu, chủ yếu từ Tây Phi, khu vực Địa Trung Hải, Mỹ và một phần từ Trung Đông. Vì vậy, nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài, giá dầu, phụ phí, cước vận chuyển và phí bảo hiểm có thể tiếp tục tăng mạnh, làm gia tăng đáng kể chi phí đầu vào và rủi ro tài chính.

Ngay từ đầu năm 2026, BSR đã chủ động nâng mức tồn kho, điều hành sản xuất linh hoạt theo nhu cầu thị trường và đa dạng hóa nguồn nguyên liệu.

Thực hiện chỉ đạo của Bộ Công thương và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), BSR đã ký thỏa thuận cung cấp dầu thô với hai tập đoàn năng lượng lớn của Mỹ là ExxonMobil và Chevron, nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định và góp phần giảm chênh lệch cán cân thương mại Việt - Mỹ.

BSR đã ký hợp đồng mua khoảng 3 triệu thùng dầu thô nhập khẩu. Mặc dù các nguồn này không thuộc khu vực xung đột trực tiếp, song căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông vẫn có thể tác động gián tiếp đến tiến độ giao hàng, chi phí vận tải, bảo hiểm và an toàn hàng hải.

Bên cạnh yếu tố giá, một rủi ro khác là khả năng gián đoạn chuỗi cung ứng do một số quốc gia có thể hạn chế xuất khẩu để ưu tiên nhu cầu nội địa trong bối cảnh thị trường vận tải biển và bảo hiểm biến động khó lường, thời gian giao hàng kéo dài. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch vận hành nhà máy, đặc biệt trong giai đoạn cuối quý II và đầu quý III/2026.

“BSR kiến nghị các cấp có thẩm quyền và Petrovietnam xem xét cơ chế ưu tiên cho doanh nghiệp được mua tối đa dầu thô và khí ngưng tụ (condensate) khai thác trong nước. Đồng thời, cơ quan quản lý cần áp dụng cơ chế tạm thời ưu tiên dầu thô nội địa cho Nhà máy lọc dầu Dung Quất để chế biến xăng dầu thành phẩm, cũng như hạn chế xuất khẩu dầu thô nội địa trong giai đoạn cao điểm rủi ro (đến hết quý III/2026 hoặc đến khi thị trường quốc tế ổn định), nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia”, ông Nguyễn Việt Thắng cho hay.

Đặc biệt, để bảo đảm đủ dầu phục vụ vận hành trong tháng 5-6/2026, BSR đề nghị được phép mua trực tiếp dầu thô từ các lô Ruby, Bunga Orkid (BO) và Chim Sáo giao trong giai đoạn này theo mức giá chào thầu cao nhất của kỳ gần nhất như một giải pháp tình thế nhằm bảo đảm nguồn cung kịp thời trong bối cảnh thị trường biến động mạnh.