Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga tham gia thảo luận - Ảnh: Như Ý

Theo tờ trình của Chính phủ, tính chung 3 dự án có tổng chiều dài khoảng 430,5 km, được đầu tư theo quy mô 4 làn xe cao tốc, tốc độ thiết kế từ 80 - 100 km/h; tổng mức đầu tư (sơ bộ) 162.393 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách trung ương 158.342 tỷ đồng (giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến cân đối bố trí 119.398 tỷ đồng); vốn ngân sách địa phương 4.051 tỷ đồng.

Tán thành cao với sự cần thiết, các vị đại biểu cũng góp ý hoàn thiện thêm 1 số quy định để triển khai thuận lợi, trong đó có áp lực với ngân sách địa phương. 

Theo đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) thì đầu tư 3 dự án giao thông trọng điểm này không chỉ đơn thuần là bài toán về số km đường bộ cao tốc, mà đây chính là các tuyến đường chiến lược, tạo động lực phát triển cho hai vùng khó khăn nhất của cả nước là vùng miền núi phía Bắc và Tây Nguyên; bảo đảm mục tiêu yêu cầu kết hợp giữa phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng, an ninh, góp phần bảo vệ vững chắc biên giới quốc gia.

Đề cập về vốn đối ứng của các địa phương, ông Mai nói Lai Châu, Quảng Ngãi đều là những tỉnh còn gặp rất nhiều khó khăn, nhất là tỉnh Lai Châu. Việc các địa phương này phải đối ứng hàng ngàn tỷ đồng -  như tỉnh Lai Châu phải đối ứng hơn 2.000 tỷ đồng, chiếm tới 38,7% tổng nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 của tỉnh - là một áp lực lớn cho ngân sách địa phương. Từ thực tiễn này, đại biểu để nghị Quốc hội và Chính phủ xem xét phương án sử dụng ngân sách trung ương để hỗ trợ toàn bộ hoặc phần lớn chi phí giải phóng mặt bằng cho các tỉnh.

Bày tỏ đồng tình với cách tiếp cận ngân sách trung ương và ngân sách địa phương cùng tham gia đầu tư, tuy nhiên, đối với Lai Châu, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng cần cân nhắc kỹ mức đóng góp trong tương quan với nguồn lực và những nhiệm vụ thiết yếu tỉnh đang phải bảo đảm.

Bà Nga nói, theo phương án trình Quốc hội, Lai Châu dự kiến bố trí khoảng 2.004 tỷ đồng. Tài liệu tổng hợp sơ bộ về bảy dự án cao tốc do địa phương quản lý cho thấy khoản này tương đương 38,7% kế hoạch vốn ngân sách địa phương giai đoạn 2026 - 2030 của tỉnh, là tỷ lệ cao nhất trong bảy trường hợp được tổng hợp.

Theo đại biểu Nga, mỗi dự án có phạm vi, điều kiện và cơ cấu vốn khác nhau, nên việc so sánh cần đặt trong bối cảnh cụ thể. Nhưng tỷ lệ này cho thấy áp lực cân đối rất đáng quan tâm đối với Lai Châu. Dành một phần lớn nguồn vốn địa phương cho cao tốc sẽ làm thu hẹp nguồn lực dành cho trường học, cơ sở y tế, nước sinh hoạt, hạ tầng nông thôn và các nhiệm vụ giảm nghèo.

Bởi vậy, vị đại biểu Hài Phòng đề nghị Chính phủ rà soát đầy đủ khả năng cân đối, nghiên cứu tăng mức hỗ trợ từ ngân sách trung ương, kể cả phương án trung ương bảo đảm toàn bộ vốn dự án nếu điều kiện cho phép; trên cơ sở đó, trình cấp có thẩm quyền quyết định phương án phù hợp.

Việc tăng hỗ trợ cần gắn với trách nhiệm cụ thể của địa phương trong giải phóng mặt bằng, tái định cư, quản lý đất đai và chuẩn bị các tuyến kết nối. Hỗ trợ phù hợp khả năng thực tế sẽ giúp dự án triển khai thuận lợi, đồng thời bảo đảm tỉnh tiếp tục thực hiện được những nhiệm vụ dân sinh cấp thiết, bà Nga nói.

Báo cáo giải trình cuối phiên thảo luận, về khả năng cân đối vốn địa phương, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết ngân sách trung ương đã ưu tiên cân đối, bố trí 119.389 tỷ đồng (chiếm khoảng 75% tổng mức đầu tư 3 dự án).

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh báo cáo giải trình - Ảnh: QH.

Bộ trưởng cũng cho biết hiện có 15 địa phương trên cả nước (từ các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM đến các tỉnh miền núi khó khăn như Cao Bằng, Tuyên Quang, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu...) làm cơ quan chủ quản thực hiện cao tốc và tất cả đều có vốn ngân sách địa phương tham gia

Nhiều tỉnh miền núi khó khăn ở giai đoạn trước thậm chí đã tự nguyện cam kết bố trí 50% đến 100% kinh phí giải phóng mặt bằng.

Vì vậy, việc áp dụng cơ chế địa phương cùng tham gia đóng góp vốn là nhằm bảo đảm tính thống nhất và công bằng chính sách giữa các địa phương trên cả nước.

Bộ trưởng cũng khẳng định, đại biểu Quốc hội và địa phương hoàn toàn yên tâm, không cần lo về phương án đã đề xuất, “nếu thiếu vốn, Chính phủ sẽ nghiên cứu cân đối, bố trí từ các nguồn khác”.