Dự báo viên phân tích dữ liệu trên hệ thống SmartMet để phát bản tin cảnh báo thiên tai (Ảnh: Hoài Linh)

Thiên tai ngày càng khó lường

Vụ lật tàu Vịnh Xanh 58 (còn gọi là Wonder Sea) ở vịnh Hạ Long ngày 19/7/2025 vừa qua, khiến 36 người thiệt mạng và 3 người mất tích đã gây ra cú sốc lớn cho ngành du lịch Việt Nam.

Chỉ trong vòng 20 phút, từ 13h30 đến 13h50, cơn giông mạnh ập đến khiến tàu du lịch dù đủ chuẩn an toàn theo quy định vẫn bị lật úp. Hình ảnh những du khách, phần lớn mặc áo phao, được kéo lên từ mặt biển trong trạng thái suy kiệt và bất tỉnh đã phủ một bầu không khí ảm đạm lên du lịch Quảng Ninh - nơi vốn được xem là hình mẫu về phát triển du lịch biển đảo an toàn.

Cơn giông đến bất ngờ, không nằm trong dự báo khí tượng chính thức và không có bất kỳ cảnh báo nào được truyền đến thuyền trưởng hoặc lực lượng cứu hộ địa phương. Câu hỏi đặt ra là, tại sao hệ thống cảnh báo, dù đã có, lại không đủ sức phản ứng nhanh trước thiên tai có tính chất ngày càng cực đoan như hiện nay. Làm thế nào để vừa phát triển du lịch ở những vùng có cảnh quan kỳ thú nhưng tiềm ẩn rủi ro thiên tai, vừa đảm bảo an toàn tuyệt đối cho du khách?

Có thể thấy, các điểm đến hấp dẫn nhất Việt Nam, từ Sa Pa, Mù Cang Chải đến Hạ Long, Cát Bà, Phú Quốc, đều nằm trong các vùng có nguy cơ thiên tai cao như sạt lở đất, bão mạnh, lốc xoáy hoặc triều cường bất thường. Trong khi ngành du lịch ngày càng mở rộng phạm vi và kéo dài mùa hoạt động, thì hệ thống dự báo, phân vùng và cảnh báo thiên tai vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Theo đánh giá từ các chuyên gia Viện Khoa học địa chất và khoáng sản, Việt Nam đã bước đầu triển khai bản đồ cảnh báo lũ quét, sạt lở đất cho một số tỉnh miền núi. Tuy nhiên, tại các vùng ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng, Khánh Hòa - những nơi hoạt động du lịch đường thủy chiếm tỷ trọng lớn, vẫn chưa có bản đồ phân vùng rủi ro thiên tai chi tiết. Các trạm khí tượng ven bờ chủ yếu đo lượng mưa và nhiệt độ, chưa được tích hợp cảm biến giông lốc, độ cao sóng, áp suất đột biến…

Để cảnh báo được những hiện tượng cực đoan như vụ giông mạnh tại vịnh Hạ Long ngày 19/7, cần có mạng lưới cảm biến chuyên biệt, đặt sát khu vực hoạt động du lịch và quan trọng nhất là tích hợp dữ liệu vào hệ thống phân tích thời gian thực. Tức là, không chỉ có bản đồ, mà phải là “bản đồ sống”, cập nhật liên tục, kết nối online với các thiết bị quan trắc và phát cảnh báo theo thời gian thực tới tàu du lịch, thuyền trưởng, Ban quản lý bến cảng và khách du lịch.

Công nghệ đã có, nhưng ai đầu tư?

Trên thế giới, các hệ thống cảnh báo thiên tai phục vụ du lịch đã được triển khai từ lâu, đặc biệt ở Nhật Bản, Mỹ, Australia… Trong đó, những vùng có hoạt động lặn biển, chèo kayak, du lịch mạo hiểm luôn được trang bị hệ thống radar thời tiết mini, cảnh báo qua app và thiết bị định vị GPS cá nhân.

Tại Việt Nam, hệ thống quan trắc gồm hơn 3.500 trạm đo mưa tự động và 10 trạm radar thời tiết hiện đại đã được nâng cấp nhằm theo dõi bão, mưa, lũ, lũ quét, sạt lở đất, dông, sét. Việc ứng dụng, phát triển các mô hình dự báo số, công nghệ viễn thám (vệ tinh, radar), trí tuệ nhân tạo (AI) và nền tảng số (điện toán đám mây, cơ sở dữ liệu lớn) đã cải thiện rõ rệt độ chính xác và phạm vi cảnh báo trong thời gian qua.

Tuy nhiên, do chưa có chính sách ưu đãi đầu tư riêng cho lĩnh vực này, phần lớn các doanh nghiệp du lịch chưa mặn mà với việc chi tiền cho một hệ thống mà nếu may mắn, sẽ không bao giờ phải dùng đến. Đây là nghịch lý của an toàn, chỉ khi thảm họa xảy ra, người ta mới sực nhớ đến giá trị của hệ thống phòng ngừa.

Theo TS. Nguyễn Xuân Anh, Giám đốc Trung tâm Báo tin động đất và cảnh báo sóng thần (Viện Các khoa học trái đất thuộc Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam), trong bối cảnh thiên tai ngày càng phức tạp, khó lường, hệ thống cảnh báo sớm cần tiếp tục được củng cố, đầu tư, mở rộng và hiện đại hóa. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là một cam kết nhân văn nhằm bảo đảm rằng không ai bị bỏ lại phía sau khi thiên tai ập đến.

Về chính sách, đã đến lúc cần có một chương trình quốc gia về “Cảnh báo sớm phục vụ phát triển du lịch an toàn”. Cụ thể, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp xây dựng bản đồ rủi ro thiên tai chi tiết cho các điểm đến trọng điểm, tích hợp với nền tảng bản đồ du lịch số.

Song song đó, các địa phương có tuyến du lịch thủy nội địa phải ban hành quy chế bắt buộc lắp thiết bị cảnh báo khí tượng trên tàu du lịch; thiết lập hệ thống cảnh báo thời gian thực tại các bến, điểm tham quan. Đồng thời, cần có cơ chế ưu đãi tài chính, tín dụng, thuế cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ cảnh báo, thiết bị an toàn và đào tạo nhân lực ứng phó thiên tai.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp du lịch cần nhận thức rõ “an toàn” không chỉ là yêu cầu tối thiểu, mà còn là lợi thế cạnh tranh. Một đơn vị có quy trình vận hành an toàn, minh bạch về cảnh báo thiên tai, bảo hiểm đầy đủ và kịch bản phản ứng khẩn cấp sẽ tạo được lòng tin cao hơn từ du khách và đối tác quốc tế.