TP.HCM mới có duy nhất tuyến Metro Bến Thành - Suối Tiên. Ảnh: Lê Toàn

Thần tốc đầu tư các tuyến metro

Sau khi liên tiếp khởi công các tuyến metro mới, trong thời gian tới, TP.HCM tiếp tục tăng tốc mở rộng mạng lưới metro. Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đặt mục tiêu khởi công tuyến Metro Thủ Thiêm - Long Thành trước ngày 2/9 năm nay. Đây là tuyến metro thứ tư được khởi công chỉ trong vòng chưa đầy một năm qua tại siêu đô thị TP.HCM. Đà tăng tốc vẫn được duy trì và Thành phố sẽ khởi công thêm 2 tuyến metro nữa vào cuối năm nay, gồm tuyến Metro số 6 (sân bay Tân Sơn Nhất - Phú Hữu), tuyến Metro số 1 đoạn Bình Dương - Suối Tiên.

Từ những dự án đã và đang triển khai, có thể nhận thấy, TP.HCM đang bước vào giai đoạn tăng tốc mạnh mẽ nhất trong lịch sử phát triển metro. Minh chứng rõ nét nhất về tốc độ triển khai là tuyến Metro Bến Thành - Cần Giờ. Từ thời điểm nhà đầu tư đề xuất ý tưởng đến khi dự án được phê duyệt và tổ chức động thổ chỉ diễn ra trong chưa đầy một năm. Tốc độ này nhanh hơn rất nhiều so với quá trình chuẩn bị của các dự án metro trước đây như tuyến Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên hay tuyến Metro số 2 Bến Thành - Tham Lương.

Theo kế hoạch, tuyến Metro Bến Thành - Cần Giờ sẽ đưa vào khai thác năm 2028, trở thành một trong những dự án metro có thời gian chuẩn bị và thi công ngắn nhất từ trước đến nay. Tốc độ triển khai “thần tốc” cũng được áp dụng với tuyến Metro số 2 đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm. Chỉ trong thời gian ngắn, Thành phố đã hoàn tất các thủ tục cần thiết và khởi công vào cuối tháng 4/2026.

Cùng với sự thay đổi về tốc độ là cách làm mới trong tổ chức thực hiện. Thay vì triển khai tuần tự từng công đoạn như trước, Chủ tịch UBND TP.HCM đã quyết liệt chỉ đạo các sở, ngành làm nhiều thủ tục cùng một lúc để đẩy nhanh tiến độ. Và hơn hết, việc áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù đã góp phần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn về thủ tục, tạo điều kiện để các dự án metro chuyển từ giai đoạn chuẩn bị sang triển khai thực tế với tốc độ nhanh hơn rất nhiều so với trước đây.

Mục tiêu hoàn thành 200 km metro vào năm 2030 hoàn toàn khả thi

Tại Nghị quyết 09-NQ/TW, Bộ Chính trị yêu cầu, đến năm 2030, TP.HCM phải hoàn thành 6 tuyến metro với chiều dài khoảng 200 km. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Thành phố đã ban hành chương trình hành động và đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành 6 tuyến gồm Bến Thành - Cần Giờ; Bến Thành - Tham Lương; Bến Thành - Thủ Thiêm; Thủ Thiêm - Long Thành; sân bay Tân Sơn Nhất - Phú Hữu; Bình Dương - Suối Tiên.

Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang nhận định, mục tiêu hoàn thành 6 tuyến metro mà Thành phố đề ra trong vòng 5 năm tới là mục tiêu rất cao, nhưng không phải là không có cơ sở. Trong bối cảnh mọi cơ chế chính sách về phát triển hệ thống metro đã được Đảng và Quốc hội thông qua như Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết 260/2025/QH15, Nghị quyết 188/2025/QH15 với nhiều cơ chế mở chưa từng có, Bí thư Thành ủy TP.HCM ví đây là cơ hội “kim cương” để Thành phố đẩy nhanh xây dựng các dự án metro.

Thực tế cho thấy, chỉ sau thời gian ngắn kể từ khi Quốc hội thông qua Nghị quyết số 260/2025/QH15, TP.HCM đã nhanh chóng lựa chọn được nhà đầu tư và khởi công hàng loạt tuyến metro như Bến Thành - Cần Giờ, Bến Thành - Thủ Thiêm.

Sau khi cơ chế đã thông, vốn đầu tư cũng không còn là trở ngại quá lớn, khi các dự án metro có thể thực hiện với nhiều phương thức đầu tư khác nhau như đầu tư bằng vốn ngân sách hoặc thông qua hình thức PPP hợp đồng BT thanh toán bằng quỹ đất. Nhờ đa dạng hóa các hình thức đầu tư, các dự án metro đã thu hút được nhiều tập đoàn lớn đề xuất thực hiện.

Trong đó, Vingroup đầu tư tuyến Bến Thành - Cần Giờ, THACO đầu tư tuyến Bến Thành - Thủ Thiêm và tuyến Thủ Thiêm - Long Thành, Tập đoàn Masterise đề xuất đầu tư tuyến Metro số 3; Tập đoàn Sovico đề xuất đầu tư tuyến Metro số 4 và Metro số 5; Liên danh THACO - Becamex đề xuất đầu tư hai tuyến metro nối khu vực Bình Dương cũ với khu trung tâm Thành phố.

Sự tham gia của khu vực tư nhân đã tạo hiệu ứng lan tỏa trong hành trình khơi thông nguồn lực, đa dạng hóa phương thức đầu tư với một lĩnh vực đặc thù, phức tạp và đòi hỏi nguồn vốn lớn như metro.

Ông Phan Công Bằng, Trưởng ban Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR) nhìn nhận, Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới metro tại TP. Hà Nội, TP.HCM và Luật Đường sắt (năm 2025) đã mở ra nhiều cơ chế vượt trội. Chỉ riêng việc bỏ qua bước chủ trương đầu tư đã rút ngắn được 3 năm so với trước đây. Thời gian chuẩn bị thủ tục đầu tư cũng sẽ được rút ngắn đáng kể khi TP.HCM được phân cấp phê duyệt dự án đầu tư, cho phép chỉ định thầu (bao gồm tư vấn và xây lắp).

“Chính việc đơn giản hóa thủ tục, cùng với việc giao quyền chủ động cho doanh nghiệp đã tạo động lực cho nhiều nhà đầu tư đề xuất đầu tư các dự án metro tại TP.HCM”, ông Bằng nhấn mạnh.

Lời giải cho siêu đô thị

Trong nhiều năm qua, metro chủ yếu được nhìn nhận như một giải pháp giảm ùn tắc giao thông. Thế nhưng, sau sáp nhập, trước những yêu cầu phát triển mới, vai trò của metro đã được nhìn nhận toàn diện hơn. Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị lần đầu tiên đặt hệ thống metro trong tổng thể chiến lược xây dựng và phát triển TP.HCM, không chỉ để nâng cao năng lực vận tải, mà còn trở thành công cụ tái cấu trúc không gian đô thị, thúc đẩy tăng trưởng xanh, phát triển đô thị thông minh và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Định hướng này xuất phát từ thực tiễn phát triển của các đô thị lớn trên thế giới, khi hệ thống metro không chỉ đóng vai trò là phương tiện vận chuyển khối lượng lớn, mà còn là “xương sống” định hình không gian phát triển. Các khu dân cư, trung tâm thương mại, văn phòng và dịch vụ được hình thành quanh các nhà ga, tạo nên các cực tăng trưởng mới, thay vì dồn nén vào khu vực trung tâm.

TP.HCM cũng đang hướng tới mô hình phát triển này khi xây dựng các đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners cho rằng, các đô thị phát triển trên thế giới đều lấy metro làm nền tảng cho hệ thống giao thông công cộng. Không thành phố lớn nào có thể phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào phương tiện cá nhân, bởi việc mở rộng đường sá luôn có giới hạn, trong khi nhu cầu đi lại không ngừng gia tăng.

Ông Sơn nhận định, trong tương lai không xa, các tuyến metro kết nối trung tâm với Thủ Thiêm, Bình Dương, Long Thành hay Cần Giờ đi vào khai thác, người dân sẽ có nhiều lựa chọn về nơi ở và phương thức di chuyển. Một bộ phận sẽ sinh sống trong các khu đô thị nén quanh nhà ga, trong khi những người ở xa trung tâm có thể sử dụng ô tô hoặc xe máy đến các điểm trung chuyển, rồi tiếp tục hành trình bằng metro. Đây chính là nền tảng để hình thành một hệ thống giao thông đa phương thức, giảm áp lực lên đường bộ và nâng cao hiệu quả kết nối toàn vùng.

Quan trọng hơn, metro còn tạo ra nguồn lực mới cho phát triển đô thị. Khi các khu vực quanh nhà ga gia tăng giá trị, địa phương có thể khai thác quỹ đất và nguồn thu từ phát triển đô thị để tái đầu tư cho hạ tầng. “Đầu tư các tuyến metro và phát triển TOD không chỉ tái định hình không gian đô thị, mà còn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững”, ông Sơn nhấn mạnh.

Với một siêu đô thị đang mở rộng không gian phát triển như TP.HCM, metro góp phần giảm ùn tắc giao thông, giảm phát thải, là công cụ để tái cấu trúc không gian phát triển, kết nối các cực tăng trưởng mới, mở rộng dư địa đô thị và nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn vùng.

Nửa thế kỷ sau ngày Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đang đứng trước cơ hội định hình một mô hình phát triển mới. Trong hành trình ấy, metro không chỉ là phương tiện vận chuyển hành khách, mà còn là hạ tầng chiến lược dẫn dắt quá trình tái cấu trúc đô thị, mở rộng không gian tăng trưởng và từng bước hiện thực hóa khát vọng xây dựng một siêu đô thị xanh, thông minh và có sức cạnh tranh với các đô thị lớn trong khu vực châu Á.