Ngày 6/11, tại Học viện Tư pháp, Diễn đàn Pháp lý doanh nghiệp Việt Nam 2026 diễn ra với chủ đề “Doanh nghiệp trước rủi ro pháp lý và giải pháp quản trị an toàn cho lãnh đạo doanh nghiệp”. Chương trình có sự tham gia của gần 500 lãnh đạo doanh nghiệp, luật sư, chuyên gia pháp lý đến từ Bộ Tư pháp, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), một số Đoàn Luật sư và Hiệp hội Pháp chế Doanh nghiệp Việt Nam.

Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Hà An, Giám đốc công ty Luật Cabin Law, điều phối Diễn đàn.

Tại diễn đàn, các diễn giả tập trung phân tích những nguy cơ pháp lý có thể phát sinh trong quá trình điều hành doanh nghiệp, từ giao kết hợp đồng, quản lý tài chính, lao động đến bảo vệ dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Những vấn đề này cho thấy tuân thủ pháp luật không còn đơn thuần là yêu cầu xử lý thủ tục, mà cần được đặt trong chiến lược quản trị và phát triển của doanh nghiệp.

Từ những sai sót nhỏ đến nguy cơ tranh chấp lớn

Luật sư Nguyễn Hồng Bách, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Ninh Bình, cho rằng nhiều nhà quản lý thường dành phần lớn nguồn lực cho việc tìm kiếm thị trường, mở rộng sản xuất, kinh doanh nhưng chưa quan tâm đúng mức đến quản trị rủi ro pháp lý.

Trong thực tế, những thiếu sót tưởng chừng nhỏ trong quá trình vận hành có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến tranh chấp. Một hợp đồng không quy định rõ điều kiện nghiệm thu, quyết định được ban hành vượt thẩm quyền hoặc khoản thanh toán thiếu chứng từ hợp lệ đều có thể khiến doanh nghiệp gặp bất lợi khi phát sinh sự việc.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Ninh Bình, Chủ tịch Hội đồng tư vấn Công ty Luật Hồng Bách và cộng sự.

Đáng chú ý, một dự án đầu tư thường chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều lĩnh vực pháp luật như đầu tư, đất đai, xây dựng, thuế và môi trường. Vì vậy, nếu doanh nghiệp chỉ tập trung hoàn thiện một loại giấy phép mà bỏ qua các thủ tục liên quan, nguy cơ phát sinh vướng mắc pháp lý vẫn hiện hữu, ngay cả khi đã bỏ ra nguồn vốn lớn để triển khai dự án.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách cũng lưu ý doanh nghiệp cần phân biệt rõ tranh chấp dân sự, vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự. Việc chậm thanh toán hợp đồng, mất khả năng trả nợ, chậm nộp thuế hay bảo hiểm không mặc nhiên cấu thành tội phạm. Việc xem xét trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào hành vi cụ thể, yếu tố lỗi và các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định pháp luật, tránh hình sự hóa những quan hệ kinh tế, dân sự thông thường.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng không nên chủ quan trước các nghĩa vụ pháp lý. Theo Điều 75 và Điều 76 Bộ luật Hình sự, pháp nhân thương mại có thể phải chịu trách nhiệm hình sự đối với những tội danh thuộc phạm vi luật định khi đáp ứng các điều kiện liên quan. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm của cá nhân có liên quan nếu hành vi của họ đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Các khách mời tham gia giải đáp thắc mắc pháp lý cho các doanh nghiệp.

Để doanh nghiệp chủ động kiểm soát rủi ro, luật sư Nguyễn Hồng Bách đề xuất mô hình quản trị “6-5-1”. Theo đó, doanh nghiệp cần kiểm soát sáu nhóm hồ sơ cốt lõi gồm điều lệ, quy chế; hợp đồng và tài sản bảo đảm; thuế, hóa đơn; lao động, bảo hiểm; đất đai, giấy phép; dữ liệu và sở hữu trí tuệ.

Trước khi ký kết hợp đồng, người quản lý cần kiểm tra năm vấn đề: thẩm quyền của người ký; năng lực đối tác; phương thức thanh toán, nghiệm thu; nghĩa vụ thuế và chứng từ; khả năng thu hồi tài sản khi xảy ra tranh chấp. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần bố trí một đầu mối pháp lý để thường xuyên rà soát, tiếp nhận cảnh báo và phối hợp xử lý các nguy cơ phát sinh.

Theo luật sư Bách, việc xây dựng bộ phận pháp chế hay sử dụng dịch vụ tư vấn bên ngoài cần phù hợp với quy mô, nguồn lực của từng doanh nghiệp. Điều quan trọng là các vấn đề pháp lý phải được xem xét ngay trong quá trình ra quyết định, thay vì chỉ tìm đến luật sư khi tranh chấp đã xảy ra.

Ứng dụng AI đặt ra yêu cầu kiểm soát dữ liệu và trách nhiệm

Bên cạnh những rủi ro truyền thống, chuyển đổi số và ứng dụng AI đang tạo thêm những vấn đề pháp lý mới cho doanh nghiệp. Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó trưởng Ban Pháp chế VCCI, đề cập yêu cầu doanh nghiệp phải chủ động xây dựng cơ chế quản trị công nghệ, dữ liệu và kiểm soát hoạt động ứng dụng AI trong nội bộ.

Theo định hướng được ông Thạch phân tích, doanh nghiệp cần thiết lập quy chế sử dụng AI, xác định rõ loại dữ liệu được phép và không được phép đưa lên các nền tảng công cộng. Đặc biệt, những thông tin liên quan đến bí mật kinh doanh, dữ liệu cá nhân và hoạt động nội bộ cần được kiểm soát chặt chẽ.

Tiến sĩ Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp Nhỏ và Vừa, Cục Pháp luật dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp.

Một nguyên tắc quan trọng là duy trì sự giám sát của con người đối với các quyết định có ảnh hưởng lớn đến hoạt động doanh nghiệp. Những tác vụ có mức độ rủi ro thấp có thể được tự động hóa, nhưng các quyết định liên quan đến nhân sự, tài chính hay ký kết hợp đồng cần có cơ chế kiểm tra, phê duyệt phù hợp.

Doanh nghiệp cũng cần thẩm định nhà cung cấp công nghệ, rà soát điều khoản hợp đồng và làm rõ trách nhiệm trong quá trình xử lý dữ liệu. Việc kiểm soát này nhằm hạn chế nguy cơ thông tin nội bộ bị sử dụng ngoài mục đích đã thỏa thuận hoặc bị đưa vào quá trình huấn luyện các mô hình AI khác.

Ở góc độ quản trị, ông Thạch đề cập việc tham khảo các tiêu chuẩn quốc tế như ISO/IEC 42001 để xây dựng hệ thống quản lý AI, đồng thời hoàn thiện hồ sơ, quy trình đánh giá tác động và kiểm soát rủi ro. Đây là những cơ sở giúp doanh nghiệp chứng minh đã chủ động thực hiện các biện pháp quản trị cần thiết khi xảy ra sự cố.

Cùng trao đổi về vấn đề này, TS. Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, cho biết hiện có hơn 245.000 doanh nghiệp tại Việt Nam ứng dụng AI vào hoạt động quản trị và kinh doanh.

Việc đưa AI vào vận hành có thể giúp nâng cao hiệu suất, nhưng cũng kéo theo nguy cơ lộ lọt dữ liệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và bị lợi dụng công nghệ Deepfake để giả mạo, lừa đảo. Vì vậy, doanh nghiệp cần gắn chiến lược ứng dụng AI với chiến lược phát triển chung, ban hành quy chế sử dụng công nghệ nội bộ và kiểm soát chặt chẽ dòng dữ liệu.

TS. Chu Thị Hoa cũng khuyến nghị doanh nghiệp thường xuyên rà soát hợp đồng, nâng cao năng lực pháp lý cho đội ngũ lãnh đạo và nhân viên, đồng thời sử dụng công nghệ trên nguyên tắc có trách nhiệm.