Đưa chính sách giáo dục vào từng nhà trường, lớp học

Năm học 2026-2027 bắt đầu trong một bối cảnh đặc biệt khi hàng loạt chủ trương, chính sách lớn về giáo dục đã được ban hành, tạo nền tảng cho những thay đổi sâu rộng của toàn hệ thống. Sau bước chuẩn bị về thể chế, bài toán lớn hơn đang đặt ra là làm thế nào để những chính sách ấy thực sự đi vào từng trường học, lớp học và tạo ra thay đổi mà học sinh, giáo viên và phụ huynh có thể cảm nhận được.

Năm học 2026-2027 bắt đầu trong một bối cảnh đặc biệt khi hàng loạt chủ trương, chính sách lớn về giáo dục đã được ban hành, tạo nền tảng cho những thay đổi sâu rộng của toàn hệ thống.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhìn nhận năm học 2025-2026 là một năm đặc biệt khi toàn ngành vừa phải bảo đảm hoạt động giáo dục diễn ra bình thường, thông suốt, vừa đồng thời triển khai nhiều chủ trương lớn, trong đó có Nghị quyết 71-NQ/TW và việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Trong khối lượng công việc lớn, hệ thống giáo dục vẫn duy trì ổn định và tạo ra những chuyển biến bước đầu về thể chế, quản trị, cơ hội tiếp cận cũng như chất lượng giáo dục. Và một trong những chuyển động đáng chú ý nằm ở việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho các đổi mới.

Trong năm học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Quốc hội 3 luật, 2 nghị quyết; trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ nhiều văn bản quan trọng liên quan đến phân cấp, phân quyền, chính sách đối với nhà giáo và người học, phổ cập giáo dục mầm non, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, giá trị của quá trình này không chỉ nằm ở số lượng văn bản được ban hành. Điều quan trọng hơn là phương thức quản lý giáo dục đang từng bước dịch chuyển từ nặng về thủ tục sang quản trị dựa trên phân cấp, dữ liệu, chất lượng và trách nhiệm giải trình.

Cơ hội tiếp cận giáo dục cũng được mở rộng thông qua hàng loạt chính sách như miễn học phí, miễn phí sách giáo khoa, hỗ trợ bữa ăn bán trú, học bổng, tín dụng. Các địa phương tăng đầu tư trường lớp, tuyển dụng giáo viên và mở rộng chỉ tiêu tuyển sinh.

Tổng chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 năm học 2026-2027 đạt khoảng 79,3% số học sinh lớp 9; 34/34 tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch triển khai phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 3 đến 5 tuổi và đăng ký lộ trình đạt chuẩn vào năm 2030.

Ở khu vực biên giới, chủ trương xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền được triển khai với giai đoạn đầu tập trung hoàn thành 108 trường, bổ sung 4.396 phòng học, tạo điều kiện học tập cho gần 113.000 học sinh. Không chỉ bổ sung cơ sở vật chất, chính sách hướng tới thu hẹp khoảng cách giáo dục, bảo đảm quyền học tập và cải thiện điều kiện phát triển cho học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới.

Những chuyển động cũng diễn ra ở chất lượng đào tạo và chuyển đổi số. Tỷ lệ sinh viên đại học ngành STEM nhập học năm 2026 đạt 33,6%; 90 chương trình tài năng kỹ sư, thạc sỹ STEM được triển khai tại 23 cơ sở giáo dục đại học, đồng thời hình thành 13 mạng lưới trung tâm đào tạo xuất sắc.

Trong năm học 2025-2026, ngành Giáo dục đã tạo lập hơn 18 triệu học bạ số và hơn 13 triệu văn bằng, chứng chỉ số; 100% thí sinh đăng ký dự thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học trực tuyến. Việc liên thông dữ liệu giáo dục với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và VNeID đang tạo điều kiện giảm giấy tờ, nâng độ chính xác của thông tin và từng bước hình thành phương thức quản trị dựa trên dữ liệu.

Bên cạnh những kết quả đạt được, giáo dục vẫn phải đối mặt với nhiều vấn đề tồn tại kéo dài. Thiếu trường lớp, cơ sở vật chất và thiết bị dạy học tại một số địa bàn; tình trạng thừa, thiếu giáo viên cục bộ; bạo lực học đường; hạn chế trong tổ chức thi và những biểu hiện hình thức trong hoạt động giáo dục vẫn là những vấn đề cần tập trung giải quyết.

Trong bối cảnh nhiều cơ chế, chính sách quan trọng đã được ban hành, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng một trong những "điểm nghẽn" cần tháo gỡ nằm ở tư duy và năng lực tổ chức thực hiện.

Thực tế cho thấy cùng một chủ trương, cùng một cơ chế nhưng kết quả giữa các địa phương và cơ sở giáo dục có thể rất khác nhau. Khoảng cách ấy phụ thuộc đáng kể vào trách nhiệm của người đứng đầu, năng lực quản trị, sự chủ động của cơ sở cũng như khả năng phối hợp giữa các cấp, các ngành.

Bởi vậy, phân cấp, phân quyền nếu chỉ dừng ở việc chuyển giao thẩm quyền sẽ chưa đủ. Đi cùng với quyền chủ động phải là năng lực thực thi, cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Khi quyền hạn được trao nhiều hơn cho địa phương và cơ sở giáo dục, chất lượng quản trị cũng phải được nâng lên tương ứng.

Năm học 2026-2027 vì thế được xác định phải tạo ra bước chuyển rõ hơn từ tư duy quản lý sang quản trị phát triển, từ "ban hành chính sách" sang "thực thi chính sách", từ đánh giá bằng số lượng văn bản, kế hoạch và hoạt động sang kết quả đầu ra và những thay đổi thực chất.

Sự thay đổi này kéo theo một cách nhìn khác về thành tích giáo dục. Điểm số đẹp, tỷ lệ tốt nghiệp cao hay số lượng phong trào, cuộc thi không thể trở thành thước đo duy nhất của chất lượng. Điều cần được nhìn thấy rõ hơn là học sinh tiến bộ ra sao, giáo viên có điều kiện tập trung cho chuyên môn hay không, nhà trường được quản trị như thế nào và khoảng cách về cơ hội giáo dục giữa các khu vực có thực sự được thu hẹp.

Người đứng đầu ngành Giáo dục nhấn mạnh mục tiêu cao nhất của năm học mới là xây dựng một nền giáo dục công bằng, chất lượng và trung thực. Trong đó, trung thực không chỉ là yêu cầu đối với học sinh trong kiểm tra, thi cử mà phải trở thành giá trị xuyên suốt của toàn bộ hệ thống.

Kiểm tra, đánh giá cần phản ánh đúng năng lực và sự tiến bộ của người học. Điểm số hay thành tích hình thức không phải mục tiêu cuối cùng. Thi cử phải trở lại đúng chức năng là công cụ phục vụ nâng cao chất lượng dạy và học.

Muốn đạt tới "học thật, thi thật, nhân tài thật, giá trị thật", giải pháp cũng không thể chỉ dựa vào thanh tra, kiểm tra hay xử lý vi phạm. Một nền giáo dục trung thực cần được xây dựng từ văn hóa của từng nhà trường, trong đó giáo viên coi trung thực là trách nhiệm nghề nghiệp, còn học sinh hiểu giá trị của việc học nằm ở năng lực và sự tiến bộ thực sự của bản thân.

Minh bạch cũng phải hiện diện từ tổ chức thi, kiểm tra, đánh giá đến các khoản thu, sử dụng nguồn lực và quản trị nhà trường. Những vi phạm về lạm thu, dạy thêm, học thêm, gian lận và tiêu cực cần được phát hiện, xử lý, nhưng quan trọng hơn là xây dựng cơ chế phòng ngừa để những vấn đề này không có điều kiện phát sinh.

Một thay đổi khác liên quan trực tiếp đến giáo viên là yêu cầu cắt giảm những công việc hành chính và hoạt động hình thức. Hồ sơ, sổ sách, báo cáo, hội họp, các kỳ thi, cuộc thi, hội thi và phong trào không thực sự phục vụ người học hoặc nâng cao chuyên môn sẽ được rà soát để cắt giảm.

Mục tiêu sâu hơn của chuyển đổi số là trả lại thời gian cho người thầy để họ có nhiều thời gian hơn để chuẩn bị bài, nghiên cứu chuyên môn, hỗ trợ học sinh và tự phát triển nghề nghiệp.

Mở rộng cơ hội nhưng không đánh đổi chất lượng

Một trong những bài toán lớn khác của năm học mới là mở rộng cơ hội học tập sau THCS trong bối cảnh quy mô học sinh tiếp tục tăng. Năm học 2026-2027, cả nước dự kiến có khoảng 19,4 triệu học sinh phổ thông, bao gồm giáo dục thường xuyên cấp THPT. Số học sinh vào lớp 10 năm 2026 tăng khoảng 24% so với năm 2025.

Những con số cho thấy cơ hội học tập sau THCS đang được mở rộng, nhưng tăng chỉ tiêu tuyển sinh mới chỉ giải quyết một phần vấn đề. Nếu số lượng học sinh tăng trong khi trường lớp, giáo viên, thiết bị và điều kiện dạy học không tăng tương ứng, áp lực sẽ không biến mất mà chỉ dịch chuyển từ cánh cửa tuyển sinh vào bên trong nhà trường.

Thách thức này thể hiện rõ tại các đô thị, khu công nghiệp và những khu vực có dân số cơ học tăng nhanh. Khi khu dân cư phát triển trước còn trường học đi sau, tình trạng quá tải trở thành hệ quả khó tránh khỏi.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh luận điểm cho rằng, phát triển mạng lưới trường học cần được coi là một cấu phần của quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch đô thị. Quỹ đất và nguồn lực dành cho giáo dục phải được tính toán ngay từ khi hình thành các khu đô thị mới, khu công nghiệp và những khu vực được dự báo tăng dân số nhanh.

Trường lớp, giáo viên và thiết bị cũng phải được giải quyết đồng bộ. Phân cấp mạnh hơn cho địa phương đồng nghĩa địa phương phải chủ động dự báo quy mô học sinh, tuyển dụng và điều tiết giáo viên, đồng thời bố trí nguồn lực phù hợp với nhu cầu thực tế.

Nhưng mở rộng cơ hội học tập sau THCS không đồng nghĩa tất cả học sinh đều phải đi trên một con đường duy nhất. Hướng nghiệp và phân luồng cần được nhìn nhận theo cách khác. Phân luồng không phải thu hẹp cơ hội học tập mà tạo thêm những lựa chọn phù hợp với năng lực, sở trường, nguyện vọng của học sinh và nhu cầu của thị trường lao động.

Khi giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên thực sự có chất lượng, đủ sức hấp dẫn và mang lại triển vọng việc làm, áp lực tập trung vào một con đường duy nhất là THPT sẽ giảm. Mục tiêu cuối cùng phải là mọi học sinh sau THCS đều có cơ hội tiếp tục học bằng con đường phù hợp với bản thân.

Điều này cũng phản ánh cách tiếp cận rộng hơn của năm học mới là mở rộng cơ hội phải đi cùng nâng cao chất lượng. Tăng số chỗ học nhưng để lớp học quá tải, giáo viên thiếu, cơ sở vật chất không đáp ứng sẽ không giải quyết được căn nguyên của vấn đề.