Hội thảo “Gỡ rào cản phi thuế quan vì thịnh vượng chung ASEAN” do Báo Tài chính - Đầu tư tổ chức ngày 27/6 - Ảnh: Chí Cường

Đa dạng rào cản phi thuế quan 

Theo định nghĩa của UNCTAD (2010), rào cản phi thuế quan (NTBs) là các biện pháp chính sách ngoài thuế quan hải quan có khả năng gây ảnh hưởng đến thương mại quốc tế bằng cách làm thay đổi khối lượng hoặc giá trị hàng hóa giao dịch. Khác với thuế nhập khẩu rõ ràng và định lượng, NTBs thường được “ngụy trang” dưới hình thức các chính sách bảo vệ sức khỏe, an toàn, môi trường, hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật và hành chính, khiến doanh nghiệp khó lường và khó phản ứng kịp thời.

Chia sẻ tại Hội thảo “Gỡ rào cản phi thuế quan vì thịnh vượng chung ASEAN” diễn ra ngày 27/6, bà Phương Nguyễn, luật sư điều hành, trưởng chi nhánh Hà Nội, Công ty Luật KPMG tại Việt Nam, chỉ ra 5 nhóm rào cản phổ biến nhất theo phân loại của OECD. Đầu tiên là các biện pháp kỹ thuật như tiêu chuẩn chất lượng, an toàn, môi trường và sức khỏe. Thứ hai là các rào cản về kiểm dịch động thực vật (SPS), gồm các biện pháp nhằm bảo vệ con người, động vật, thực vật khỏi các rủi ro dịch bệnh, vi khuẩn, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Ngoài ra, các nhóm rào cản còn có các biện pháp hạn chế định lượng, các thủ tục hành chính và giấy phép nhập khẩu phức tạp và yêu cầu nội địa hóa và tỷ lệ nội dung nội địa.

Trong khi đó, từ thực tế dữ liệu thị trường từ hoạt động mở rộng sang ASEAN của doanh nghiệp ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) thường gặp, bà Lê Minh Trang – Phó Giám đốc Bộ phận Nghiên cứu bán lẻ, NielsenIQ Việt Nam nêu ra ba nhóm NTBs điển hình. Nhóm đầu tiên là các quy định và tiêu chuẩn nội địa đặc thù của từng nước. Dù cùng nằm trong khối ASEAN, mỗi quốc gia lại có quy chuẩn sản phẩm và pháp lý riêng biệt, khiến một sản phẩm mỹ phẩm được cấp phép ở Thái Lan chưa chắc được chấp nhận tại Việt Nam nếu không điều chỉnh công bố thành phần hoặc nhãn phụ. Tương tự, sản phẩm thực phẩm có thể phải thay đổi bao bì, thông tin dinh dưỡng hoặc ngày sản xuất để phù hợp với thị trường mới.

Bà Lê Minh Trang - Phó giám đốc Bộ phận Nghiên cứu bán lẻ, NielsenIQ Việt Nam - Ảnh: Chí Cường

Tại các quốc gia Hồi giáo như Indonesia và Malaysia, chứng nhận Halal là bắt buộc đối với thực phẩm, mỹ phẩm, đồ uống và dược phẩm. Bà Trang cho biết, để có chứng nhận này, doanh nghiệp phải tách riêng dây chuyền sản xuất, thuê giám sát viên Halal và duy trì tính toàn vẹn trong sản xuất. Sản phẩm phải có logo Halal, quy trình chứng nhận có thể kéo dài. 

Rào cản thứ hai đến từ hoạt động logistics và phân phối nội địa. Không ít thương hiệu toàn cầu gặp khó khi thâm nhập vào các tỉnh ngoài đô thị lớn, do hạ tầng phân phối manh mún và thiếu đối tác nội địa đáng tin cậy. Khoảng cách phân phối giữa thành thị và nông thôn ở nhiều quốc gia vẫn rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ lan tỏa thương hiệu. Để vượt qua những rào cản này, đại diện từ NielsenIQ Việt Nam cho rằng doanh nghiệp cần không chỉ hiểu luật mà phải hiểu thị trường. Việc sử dụng dữ liệu hành vi mua hàng và xu hướng tiêu dùng bản địa chính là "chìa khóa" giúp doanh nghiệp định vị đúng cách tiếp cận, ưu tiên danh mục phù hợp, và chọn đúng đối tác địa phương để tăng tốc.

Rào cản thứ ba là sự khác biệt văn hóa và hành vi tiêu dùng. Thị hiếu tiêu dùng giữa các quốc gia ASEAN có sự đa dạng rõ rệt, từ khẩu vị (cay ở Thái Lan, ngọt ở Philippines) đến yếu tố tôn giáo như Halal. Đặc biệt, người tiêu dùng ở đô thị thường cởi mở hơn với thương hiệu toàn cầu, thương mại điện tử, trong khi nhóm nông thôn ưa chuộng sản phẩm quen thuộc, nhạy cảm về giá và bị chi phối nhiều bởi truyền miệng. Bà Trang nhấn mạnh, việc hiểu rõ những khác biệt này, kết hợp với dữ liệu tiêu dùng địa phương, sẽ giúp doanh nghiệp định vị sản phẩm chính xác và tối ưu hóa chiến lược thâm nhập.

Gỡ rào cản, tăng thương mại và đầu tư nội khối ASEAN

Dù tồn tại nhiều rào cản phi thuế quan, các chuyên gia đều đồng thuận rằng ASEAN vẫn là khu vực có tiềm năng hợp tác nội khối mạnh mẽ. Bà Đặng Thảo Quyên, Chủ nhiệm cấp cao Bộ môn Kinh doanh quốc tế, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng giao thương giữa các quốc gia ASEAN cần được tăng cường hơn nữa, nhất là trong bối cảnh thương mại với các đối tác ngoài khu vực ngày càng đối diện nhiều thách thức.

Theo bà Quyên, ASEAN có nhiều điểm chung về văn hóa và hành vi tiêu dùng. Trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay, sự khác biệt giữa các quốc gia ngày càng thu hẹp. Việc thấu hiểu văn hóa không chỉ giúp doanh nghiệp thích ứng, mà còn tạo lợi thế cạnh tranh khác biệt khi mở rộng hoạt động sang các nước lân cận.

Kết nối giữa các hiệp hội ngành hàng tại các quốc gia trong ASEAN cũng là điều được bà Quyên nhắc đến, có khả năng tạo hiệu ứng thúc đẩy thương mại và đầu tư. Theo ông Tô Việt Châu, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong khuôn khổ các Hội nghị Bộ trưởng nông nghiệp và lâm nghiệp ASEAN đã hình thành các nhóm công tác chuyên ngành về thủy sản, lâm nghiệp, gỗ… Dù không nhiều nhưng một số hiệp hội ngành hàng như Hiệp hội Hồ tiêu quốc tế cũng đang hoạt động khá tích cực.

Bà Bùi Kim Ngân, Giám đốc Dịch vụ tư vấn thuế, Grant Thornton - Ảnh: Chí Cường

Từ góc độ đơn vị tư vấn, bà Bùi Kim Ngân, Giám đốc Dịch vụ tư vấn thuế, Grant Thornton, chỉ ra một số thách thức trong việc mở rộng thương mại và đầu tư nội khối ASEAN như đăng ký đầu tư ra nước ngoài, việc chuyển vốn cần phê duyệt từ Ngân hàng Nhà nước, hay việc sử dụng chuyên gia trong khu vực. Một điểm sáng được vị chuyên gia này nhấn mạnh là cơ chế mới của Bộ Nội vụ cho phép một số chuyên gia trong lĩnh vực đặc biệt được cấp giấy phép lao động thông qua  ý kiến đồng thuận của Bộ, rút ngắn thời gian đáng kể so với quy trước đây với thời gian thường khoảng 2-3 tháng.