Cục Dân số, Bộ Y tế đang lấy ý kiến Dự thảo Thông tư thay thế Thông tư 01/2021/TT-BYT về hướng dẫn địa phương ban hành chính sách khen thưởng, hỗ trợ đối với tập thể, cá nhân thực hiện tốt công tác dân số. Hồ sơ dự thảo được đăng tải lấy ý kiến từ ngày 1/10/2026.

Trọng tâm của chính sách là giảm tư tưởng trọng nam hơn nữ, nâng cao vị thế của trẻ em gái và góp phần đưa tỷ số giới tính khi sinh từng bước trở về mức cân bằng tự nhiên.

Một trong những nội dung nhận được nhiều quan tâm là đề xuất chính sách đối với gia đình có ít nhất 2 con gái dưới 16 tuổi. Theo dự thảo, các gia đình đáp ứng những tiêu chí như nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi hoặc thành đạt có thể được xem xét tôn vinh, biểu dương và hỗ trợ bằng các hình thức như mua Bảo hiểm y tế học sinh, sữa học đường hoặc những chính sách khác phù hợp với điều kiện của địa phương.

Ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số cho biết, chính sách hỗ trợ gia đình sinh con một bề là gái không phải nội dung hoàn toàn mới. Thông tư 01/2021/TT-BYT đã tạo cơ sở để các tỉnh, thành phố xây dựng chính sách phù hợp, trong đó một số địa phương đã triển khai hỗ trợ bằng tiền.

Điểm thay đổi lần này là đối tượng được mô tả cụ thể hơn. Thay vì cách diễn đạt “gia đình sinh con một bề là gái”, dự thảo đề cập đến gia đình có ít nhất 2 con gái dưới 16 tuổi, phù hợp với quy định về độ tuổi trẻ em.

Theo Cục trưởng Cục Dân số, đề xuất này không nhằm khuyến khích các gia đình lựa chọn sinh con gái, cũng không có nghĩa gia đình có 2 con gái thì không được có con trai. Trọng tâm của chính sách là giảm tư tưởng trọng nam hơn nữ, nâng cao vị thế của trẻ em gái và góp phần đưa tỷ số giới tính khi sinh từng bước trở về mức cân bằng tự nhiên.

Nội dung trên cũng nằm trong định hướng tiếp tục hoàn thiện chính sách dân số trong bối cảnh Việt Nam đồng thời đối mặt với mức sinh thấp tại nhiều địa phương, mất cân bằng giới tính khi sinh và tốc độ già hóa dân số nhanh. Cục Dân số đang được giao hoàn thiện Thông tư thay thế Thông tư 01/2021/TT-BYT trước ngày 30/11/2026.

Không chỉ chính sách đối với gia đình có con gái, dự thảo lần này còn đề xuất thay đổi cách tiếp cận đối với khuyến sinh. Thay vì chia địa phương thành vùng mức sinh cao hoặc thấp để áp dụng các biện pháp khác nhau, định hướng mới tập trung vào mục tiêu chung là nâng tỷ lệ sinh để duy trì mức sinh thay thế bền vững.

Các thôn, tổ dân phố hoặc xã đạt tiêu chí về tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ hai trong nhiều năm liên tục có thể được xem xét khen thưởng, biểu dương hoặc hỗ trợ bằng tiền, hiện vật. Với cá nhân, địa phương có thể lựa chọn các hình thức hỗ trợ phù hợp, bao gồm chi phí sàng lọc dự phòng vô sinh, hỗ trợ phụ nữ mang thai, hỗ trợ trẻ trong năm đầu đời và các chính sách khác tùy điều kiện thực tế.

Dự thảo cũng mở rộng chính sách nâng cao chất lượng dân số theo hướng can thiệp sớm hơn, trong đó đề xuất hỗ trợ tư vấn, khám sức khỏe di truyền trước kết hôn đối với một số nhóm có nguy cơ cao về bệnh, tật bẩm sinh hoặc hôn nhân cận huyết.

Như vậy, hỗ trợ Bảo hiểm y tế cho gia đình có 2 con gái dưới 16 tuổi mới là một trong những hình thức được đề xuất để địa phương lựa chọn, không phải mức hỗ trợ bắt buộc áp dụng đồng loạt trên cả nước. Bộ Y tế hiện vẫn tiếp tục lấy ý kiến địa phương, chuyên gia và nhà khoa học trước khi hoàn thiện quy định.

Việt Nam đang đối mặt với tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở mức đáng báo động khi tỷ số giới tính khi sinh duy trì ở mức 111,4 bé trai trên 100 bé gái, vượt xa ngưỡng cân bằng sinh học tự nhiên là 104-106 bé trai trên 100 bé gái.

Theo GS-TS.Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội đây là dấu hiệu cho thấy "bức tranh dân số bị méo mó nghiêm trọng". Nếu chỉ nhìn vào quy mô toàn dân số, cơ cấu giới tính của Việt Nam hiện vẫn tương đối cân bằng với khoảng 99 nam trên 100 nữ. Tuy nhiên, khi phân tích theo từng nhóm tuổi, sự mất cân bằng đã bộc lộ rất rõ ngay từ thế hệ trẻ.

Số liệu của Cục Thống kê năm 2024 cho thấy cứ 100 trẻ gái được sinh ra thì có tới 111,4 trẻ trai. Trong nhóm trẻ từ 0-14 tuổi, tỷ lệ cũng ở mức 109,7 bé trai trên 100 bé gái, phản ánh tình trạng chênh lệch giới tính đã kéo dài nhiều năm.

Đáng chú ý, một số địa phương ghi nhận mức mất cân bằng cao hơn đáng kể so với mức trung bình cả nước. Vùng đồng bằng sông Hồng có tỷ số giới tính khi sinh lên tới 113,2 bé trai trên 100 bé gái, trong khi khu vực Trung du và miền núi phía Bắc ở mức 115,3 bé trai trên 100 bé gái, thuộc nhóm cao nhất cả nước.

Các chuyên gia cảnh báo, nếu xu hướng này tiếp tục kéo dài, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những hệ lụy sâu rộng trong nhiều thập kỷ tới. Theo các dự báo, đến năm 2034, nước ta sẽ thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi kết hôn; con số này có thể tăng lên khoảng 1,8 triệu vào năm 2059 nếu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh không được kiểm soát hiệu quả.

Sự chênh lệch này không chỉ khiến nhiều nam giới gặp khó khăn trong việc tìm bạn đời mà còn có nguy cơ làm thay đổi cấu trúc gia đình, gia tăng tình trạng kết hôn muộn hoặc sống độc thân suốt đời, kéo theo nhiều vấn đề xã hội phức tạp. Điều đáng lo ngại nhất là sau nhiều năm triển khai các giải pháp, tỷ số giới tính khi sinh vẫn hầu như chưa được cải thiện.

Thống kê cho thấy, trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2024, tỷ số giới tính khi sinh chỉ giảm 0,7 điểm. Mức giảm rất khiêm tốn này phản ánh tốc độ cải thiện chậm, tạo ra thách thức lớn đối với mục tiêu mà Nghị quyết số 21-NQ/TW đã đề ra là đưa tỷ số giới tính khi sinh xuống dưới 109 bé trai trên 100 bé gái.

Thực tế, Việt Nam đã sớm nhận diện nguy cơ mất cân bằng giới tính khi sinh và ban hành nhiều chính sách nhằm kiểm soát tình trạng này. Tuy nhiên, theo GS-TS.Nguyễn Đình Cử, một số mục tiêu trong các chiến lược trước đây được xây dựng chưa thật sự sát với thực tiễn hoặc thiếu tính khả thi.

Đơn cử, Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016-2025 đặt mục tiêu đưa tỷ số giới tính khi sinh về khoảng 107 bé trai trên 100 bé gái sau năm 2025. Tuy nhiên, với kết quả hiện nay, mục tiêu này vẫn còn cách khá xa thực tế.

Các chuyên gia cho rằng, nguyên nhân của mất cân bằng giới tính khi sinh không xuất phát từ yếu tố sinh học mà bắt nguồn từ những định kiến xã hội đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Tư tưởng trọng nam hơn nữ, bất bình đẳng giới, tâm lý phải có con trai để nối dõi, cùng với việc lạm dụng các tiến bộ khoa học, kỹ thuật để lựa chọn giới tính thai nhi là những nguyên nhân cốt lõi khiến tình trạng này kéo dài.

Bên cạnh đó, sự phát triển kinh tế - xã hội chưa đồng đều giữa các vùng miền, cùng những hạn chế của hệ thống an sinh xã hội, cũng góp phần duy trì áp lực phải sinh con trai trong nhiều gia đình.

Các chuyên gia nhận định, để đưa tỷ số giới tính khi sinh trở về mức cân bằng tự nhiên, Việt Nam cần đồng thời thay đổi nhận thức xã hội về bình đẳng giới, hoàn thiện chính sách an sinh và tăng cường thực thi nghiêm các quy định cấm lựa chọn giới tính thai nhi.

Liên quan đến giải pháp tăng mức sinh, theo Cục Dân số (Bộ Y tế), đến nay đã có 8 trong tổng số 34 tỉnh, thành phố trình HĐND ban hành các chính sách hỗ trợ đặc thù nhằm triển khai hiệu quả Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế. Trong đó, 5 địa phương đã chính thức ban hành chính sách với mức hỗ trợ cụ thể để khuyến khích các gia đình sinh đủ hai con.

Sau 15 năm duy trì mức sinh thay thế ở mức khoảng 2,1 con/phụ nữ, Việt Nam đang đối mặt với xu hướng suy giảm mức sinh rõ rệt. Tổng tỷ suất sinh giảm xuống mức thấp kỷ lục 1,91 con/phụ nữ vào năm 2024 và chỉ nhích nhẹ lên 1,93 con trong năm 2025, thấp hơn đáng kể so với ngưỡng cần thiết để bảo đảm quy mô dân số ổn định.

Trước thực trạng này, ngày 13/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 291/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc, đặt mục tiêu tăng bình quân 2% tổng tỷ suất sinh; bảo đảm trên 95% cặp vợ chồng được cung cấp thông tin về kết hôn và sinh con, đồng thời 100% tỉnh, thành phố xây dựng chính sách hỗ trợ nhằm duy trì mức sinh thay thế.