Phổi đảm nhiệm chức năng trao đổi khí, đưa oxy vào cơ thể và loại bỏ carbon dioxide, vì vậy bất kỳ sự suy giảm nào của chức năng hô hấp cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động, chất lượng sống và sức khỏe lâu dài.

Tuy nhiên, những yếu tố gây tổn thương phổi lại hiện diện rất gần trong đời sống hằng ngày, từ thuốc lá và khói thuốc thụ động, ô nhiễm không khí, môi trường làm việc đến các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, trong khi nhiều bệnh lý có thể tiến triển kéo dài trước khi biểu hiện rõ rệt.

Ngày Phổi Thế giới 25/9 năm nay với thông điệp “Sức khỏe phổi trọn đời” nhấn mạnh việc bảo vệ hệ hô hấp cần bắt đầu sớm và duy trì trong suốt cuộc đời.

Ngày Phổi Thế giới được tổ chức vào 25/9 hằng năm, do Diễn đàn các Hiệp hội Hô hấp Quốc tế (Forum of International Respiratory Societies - FIRS) khởi xướng, nhằm nâng cao nhận thức về sức khỏe phổi, thúc đẩy phòng ngừa, phát hiện và điều trị các bệnh hô hấp, đồng thời kêu gọi sự tham gia không chỉ của ngành y tế mà cả cộng đồng và các nhà hoạch định chính sách.

Ngày Phổi Thế giới đầu tiên được tổ chức vào năm 2017 và qua từng năm, các chủ đề ngày càng mở rộng từ khả năng tiếp cận dự phòng, điều trị đến không khí sạch và xây dựng lối sống bảo vệ hệ hô hấp.

Năm 2026, FIRS lựa chọn chủ đề “A Lifetime of Lung Health - Sức khỏe phổi trọn đời”, đặt vấn đề bảo vệ phổi trong một hành trình xuyên suốt từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi, thay vì chỉ quan tâm sau khi bệnh đã xuất hiện.

Thông điệp này cũng cho thấy sức khỏe hô hấp không đơn thuần phụ thuộc vào lựa chọn của từng cá nhân mà còn liên quan chặt chẽ tới chất lượng không khí, môi trường sống và làm việc, chính sách kiểm soát thuốc lá cũng như khả năng tiếp cận các dịch vụ dự phòng, chẩn đoán và điều trị.

Gánh nặng bệnh hô hấp trên thế giới hiện vẫn rất lớn. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính các bệnh hô hấp mạn tính ảnh hưởng tới hơn nửa tỷ người, trong đó hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), ung thư phổi, viêm phổi và bệnh lao là những nhóm bệnh góp phần đáng kể vào gánh nặng tử vong và khuyết tật liên quan đến phổi.

Riêng COPD đã gây khoảng 3,4 triệu ca tử vong trong năm 2023, tương đương khoảng 6% tổng số trường hợp tử vong trên toàn cầu. Hút thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh, trong khi ô nhiễm không khí trong nhà cũng tạo ra gánh nặng đáng kể, đặc biệt tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.

Cùng với các bệnh mạn tính, viêm phổi, lao và những bệnh nhiễm trùng đường hô hấp vẫn có thể gây tổn thương phổi cấp tính hoặc kéo dài, còn ung thư phổi tiếp tục nằm trong nhóm bệnh ung thư phổ biến và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư trên thế giới.

Đáng chú ý, thuốc lá và ô nhiễm không khí vẫn là những nguy cơ có thể phòng tránh nhưng tiếp tục gây hậu quả lớn. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính thuốc lá gây hơn 7 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó hơn 1,6 triệu trường hợp là những người không hút thuốc nhưng phải tiếp xúc với khói thuốc thụ động.

Trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và những người đang mắc bệnh mạn tính là các nhóm dễ chịu ảnh hưởng hơn trước những tác động bất lợi lên hệ hô hấp.

Từ những nguy cơ này, bảo vệ phổi trước hết cần bắt đầu bằng việc không hút thuốc và hạn chế tối đa tiếp xúc với khói thuốc thụ động, bởi đây là một trong những biện pháp quan trọng nhất để giảm nguy cơ tổn thương hệ hô hấp.

Với người đang hút thuốc, việc chủ động tìm kiếm hỗ trợ cai thuốc không chỉ giúp giảm nguy cơ bệnh phổi mà còn hạn chế tác động của khói thuốc đối với những người sống xung quanh.

Cùng với thuốc lá, chất lượng không khí cũng cần được xem như một yếu tố trực tiếp của sức khỏe. Trong những thời điểm ô nhiễm không khí ở mức cao, người dân nên hạn chế các hoạt động ngoài trời không cần thiết và áp dụng những biện pháp phù hợp để giảm phơi nhiễm bụi mịn.

Việc cải thiện sức khỏe phổi vì vậy không chỉ nằm ở những lựa chọn cá nhân mà còn đòi hỏi các giải pháp rộng hơn đối với môi trường sống, giao thông, điều kiện lao động và kiểm soát nguồn gây ô nhiễm.

Tiêm chủng phù hợp cũng là một phần quan trọng trong dự phòng những bệnh nhiễm trùng có khả năng ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ hô hấp, đặc biệt đối với trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền. 

Được biết, virus RSV là một loại virus ác tính, có khả năng gây viêm phổi, viêm tiểu phế quản nặng ở trẻ nhỏ và người cao tuổi. Những đối tượng này, nếu mắc RSV, không chỉ đối mặt với nguy cơ nhập viện mà còn có thể gặp biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt nếu có sẵn các bệnh nền mạn tính như tim mạch, gan, thận, phổi hoặc đái tháo đường.

Đáng nói, đến nay, vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu RSV. Nhiều nghiên cứu tại các bệnh viện cho thấy virus RSV chiếm từ 51% đến 78% số ca nhập viện do nhiễm trùng đường hô hấp, chủ yếu là ở trẻ dưới 12 tháng tuổi.

Trước gánh nặng bệnh tật này, các tập đoàn dược phẩm hàng đầu thế giới đã không ngừng nghiên cứu để phát triển vắc-xin phòng ngừa RSV. Vắc-xin do Pfizer sản xuất ứng dụng công nghệ protein tái tổ hợp, nhắm vào hai phân nhóm virus phổ biến và nguy hiểm nhất là RSV-A và RSV-B.

Vắc-xin được chỉ định tiêm một mũi duy nhất cho hai nhóm đối tượng chính là phụ nữ mang thai ở tuần 24 đến 36 của thai kỳ và người từ 60 tuổi trở lên. Theo bác sỹ Phan Phong Kỳ, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, vắc-xin RSV kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại protein F của virus - protein có vai trò giúp RSV bám và xâm nhập tế bào đường hô hấp. Các kháng thể đặc hiệu được tạo ra giúp giảm nguy cơ bệnh hô hấp nặng do RSV.

Ngoài vắc-xin, duy trì vận động thể chất thường xuyên góp phần nâng cao thể lực và sức khỏe tim phổi, trong đó các hình thức vận động cần được lựa chọn phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và khả năng của mỗi người.

Một vấn đề khác cần lưu ý là không bỏ qua những triệu chứng hô hấp kéo dài. Ho dai dẳng, khó thở, khò khè, đau tức ngực, khạc đờm kéo dài hoặc các biểu hiện bất thường tái diễn và ảnh hưởng tới sinh hoạt cần được thăm khám để tìm nguyên nhân, thay vì tự điều trị kéo dài.

Khám sức khỏe định kỳ cũng giúp đánh giá các yếu tố nguy cơ và phát hiện sớm bệnh lý, trong khi những người thuộc nhóm nguy cơ cao cần được tư vấn về các biện pháp tầm soát phù hợp.