Sơn La đã tập trung đầu tư đưa hạt cà phê Arabica thành “vàng nâu” của núi rừng

Sự thay đổi ấy bắt đầu từ những hạt cà phê Arabica, nhưng yếu tố quyết định lại nằm ở cách địa phương này huy động hiệu đa dạng các nguồn lực đầu tư để đưa hạt cà phê thành “vàng nâu” của núi rừng.

Cây “thoát nghèo” của bản làng

Nhắc đến thủ phủ Arabica của Việt Nam, là nhắc đến Sơn La. Được trồng từ những năm 1990, trải qua nhiều thăng trầm, có giai đoạn chỉ bán “xô” với giá 4.000 đồng/kg, thì nay, cây cà phê đã mang lại nhiều đổi thay cho đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây.

Ông Quàng Văn Liêm, một hộ trồng cà phê ở Phường Chiềng Cơi, tỉnh Sơn La, chia sẻ: “Trước đây gia đình tôi chỉ trồng ngô, thu nhập thấp. Từ khi chuyển sang trồng cà phê, cuộc sống đã thay đổi. Có tiền cho con học đại học và đầu tư thêm máy móc phục vụ sản xuất”.

Theo thống kê, toàn tỉnh Sơn La hiện có hơn 24.000 ha cà phê, chiếm khoảng 41% diện tích cà phê Arabica của Việt Nam, tập trung ở các huyện Mai Sơn, Thuận Châu, Sốp Cộp, Yên Châu và thành phố Sơn La (cũ). Không chỉ tạo ra thu nhập ổn định cho trên 18.000 hộ trồng, cây cà phê còn góp phần quan trọng trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp, hình thành các chuỗi giá trị nông sản mới.

Hằng năm, doanh nghiệp và HTX trên địa bàn tham gia chế biến sâu hơn 5.400 tấn cà phê nhân. Nhiều vùng trồng đã áp dụng quy trình sản xuất VietGAP, tạo ra sản phẩm chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Để đạt mục tiêu dài hạn, các sở, ngành, địa phương cần tập trung xây dựng vùng trồng cà phê nguyên liệu gắn với công nghiệp chế biến, tiêu thụ theo hướng hiện đại, bền vững, sản xuất hàng hóa lớn. Trong đó, tỉnh Sơn La khuyến khích hình thành các HTX kiểu mới, liên minh sản xuất theo mô hình “từ nông trại đến ly cà phê”, giúp người trồng không bị ép giá, còn doanh nghiệp yên tâm về chất lượng.

- Ông Nguyễn Đình Việt, Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La

Chị Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX Ara-tay Coffee (bản Mảy, xã Mường Chanh) cho biết, HTX của chị thành lập năm 2021, với số vốn góp ban đầu 534 triệu đồng từ 14 chị em phụ nữ, để cùng sản xuất sản phẩm cà phê đặc sản, chất lượng cao. Tên gọi Ara-tay là một cụm từ giàu tính ẩn dụ, trong đó “Ara” là giống cà phê Arabica, còn “Tay” vừa là người Thái, vừa là bàn tay, bàn tay người phụ nữ Tây Bắc nâng niu từng hạt cà phê.

Thay vì chỉ trồng như cách truyền thống, dưới sự hỗ trợ của các chuyên gia Úc, HTX mạnh dạn đầu tư xây dựng nhà màng để sấy cà-phê, đi kèm 2 máy xát vỏ cà-phê hiện đại dùng công nghệ chế biến ướt, công suất 5 tấn quả/giờ, giúp sản phẩm bảo đảm hương vị cà phê tự nhiên, tiết kiệm nước.

Từ nhóm 14 phụ nữ dân tộc Thái, hiện hợp tác liên kết với hơn 300 hộ dân, quản lý gần 100 ha cà phê Arabica, sản xuất các dòng cà phê Natural, Honey, cà phê rang xay và cà phê bột. Mỗi vụ, sau khi trừ chi phí, người dân có thể thu 150 triệu đồng/ha. Định kỳ 3 tháng một lần, các lớp tập huấn được hợp tác xã mở ra, để những người phụ nữ trong bản cùng học cách “nghe tiếng đất, đọc màu lá”.

Sức mạnh từ liên kết nguồn lực

Câu chuyện thành công của ông Quàng Văn Liêm hay HTX Cà phê Ara-tay là một trong vô vàn minh chứng cho hiệu quả của việc dựa vào nông nghiệp để phát triển bền vững, trong đó sự phối hợp giữa khu vực công và khu vực tư chính là chìa khóa then chốt.

Về phía khu vực công, để bảo vệ và phát triển bền vững cây cà phê, tỉnh Sơn La đã chỉ đạo các cấp, các ngành, địa phương hướng dẫn người dân đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, canh tác bền vững theo tiêu chuẩn quốc tế, hướng tới sản xuất hữu cơ và nhân rộng mô hình trồng xen cây che tán, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, nhất là hạn chế ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, như hạn hán, mưa lũ, rét hại, sương muối... làm giảm năng suất, chất lượng cà phê.

Công tác nghiên cứu, chọn tạo giống mới, tái canh và chuyển giao kỹ thuật canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn quốc tế được chú trọng; nhân rộng các mô hình nông lâm kết hợp, trồng xen cây che tán, cải tạo đất, tăng khả năng chống chịu.

Về phía tư, nhiều chuỗi liên kết “doanh nghiệp - nông dân - thị trường” được hình thành, hướng tới phát triển cà phê đặc sản. Từ năm 2021 đến 2024, Tổ chức Hợp tác phát triển Đức (GIZ) thực hiện Dự án “Tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu cho các nhóm nghèo trồng cà phê” tại Sơn La,... Trong 3 năm triển khai, Dự án đã nâng cao năng lực cho 3.500 hộ sản xuất nhỏ, tập trung phát triển nguồn giống chất lượng cao, với 3 mô hình vườn ươm và 16 ha vườn đầu dòng giống cà phê năng suất cao.

Năm ngoái, Hội Nông dân tỉnh, Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp tỉnh phối hợp CTCP Phân bón Bình Điền triển khai Dự án “Canh tác cà phê thông minh thích ứng biến đổi khí hậu” tại phường Chiềng Cơi. Sau hơn một năm triển khai tại bản Lụa, trên diện tích 2,7 ha, nông dân đã được hướng dẫn kỹ thuật canh tác cà phê kết hợp sử dụng phân hữu cơ, góp phần xây dựng quy trình sản xuất cà phê chè thích ứng biến đổi khí hậu, cải thiện độ phì nhiêu đất, giảm chi phí và phát thải khí nhà kính.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa khu vực công và khu vực tư đã đưa giá trị thương hiệu “Cà phê Sơn La” tiếp tục mở rộng, khẳng định vị thế và chất lượng trên thị trường quốc tế. Đến nay, toàn tỉnh có 7 tổ chức được Cục Sở hữu trí tuệ cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý với sản phầm cà phê, gồm: Hợp tác xã Bích Thao Sơn La, Hợp tác xã Aratay Coffee, Công ty cổ phần chế biến cà phê Sơn La, Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, Công ty cổ phần Tập đoàn Minh Tiến - Chi nhánh Sơn La…

Toàn tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030, Sơn La sẽ nâng diện tích cà phê lên 25.000 ha, trong đó 18.000 ha đạt tiêu chuẩn bền vững, 5.950 ha là cà phê đặc sản và 5 vùng sản xuất ứng dụng công nghệ cao được hình thành. Tỉnh cũng dự kiến sản lượng xuất khẩu đạt 30.000 tấn/năm, vươn tới các thị trường cao cấp như Đức, Hà Lan, Brazil và Mỹ.