Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) tham gia thảo luận - Ảnh: QH.

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 9/8 Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Lần sửa đổi này đã hoàn thiện thêm khuôn khổ pháp lý cho hoạt động xuất bản trên môi trường số, cũng là nội dung được nhiều đại biểu quan tâm thảo luận.

Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) đặt vấn đề, so với thời điểm năm 2012 khi ban hành Luật Xuất bản hiện hành thì văn học mạng không còn là một hiện tượng mà trở thành một nền công nghiệp có quy mô rất lớn ở rất nhiều nước.

Ở Việt Nam, tiềm năng phát triển văn học mạng cũng là rất lớn khi dân số trẻ, tinh thần học hỏi cao, tỷ lệ dùng internet ở vào tốp dẫn đầu trong khu vực, ông Hiếu nhìn nhận.

Vì vậy, đại biểu Hiếu đồng tình nhiều quy định trong dự thảo Luật lần này đối với vấn đề xuất bản tác phẩm trên không gian mạng. Tuy nhiên, theo đại biểu, dự thảo Luật vẫn được thiết kế trên giả định truyền thống là một tác phẩm được xuất bản phải là một bản thảo hoàn chỉnh, chưa phù hợp với tính chất của văn học mạng, theo đó, tác phẩm được hình thành dần qua nhiều chương, qua các lần tương tác với độc giả, và trong quá trình đó nội dung là do tác giả tự đăng tải, chức năng biên tập nằm ở nền tảng chứ không ở nhà xuất bản.

Đây là một mô hình hoàn toàn khác với xuất bản truyền thống, ông Hiếu nhấn mạnh.

Góp ý cụ thể, ông Hiếu đề nghị chuyển tiêu chí nhận diện nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng sang "được công bố có hệ thống, được lưu trữ và có thể truy cập lại", để xác định rõ tác phẩm hình thành dần theo các chương vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh dù chưa hoàn thành.

Cùng với nội dung này, đại biểu đề nghị bổ sung quy định riêng tại Điều 22 và Điều 28 cho tác phẩm công bố theo kỳ theo nguyên tắc đăng ký một lần theo tác phẩm chứ không theo từng chương; nộp lưu chiểu bản hoàn chỉnh tại thời điểm kết thúc đăng tải hoặc tại thời điểm chuyển thành xuất bản phẩm điện tử.

Ông Hiếu cũng đề nghị bổ sung một điều mới về nghĩa vụ của nền tảng phổ biến tác phẩm văn học trên không gian mạng, theo nguyên tắc phân tầng nền tảng phổ biến tác phẩm văn học mạng cần được quản lý khác biệt với nền tảng thương mại điện tử thông thường. Nền tảng có tính chuyên nghiệp phải đăng ký hoạt động, có người chịu trách nhiệm nội dung và bộ phận biên tập có đủ năng lực. Nền tảng phải có cơ chế xác thực danh tính thực của tác giả trong hệ thống mặc dù có thể cho phép tác giả hiển thị theo bút danh; phải tổ chức phân loại nội dung theo độ tuổi và có bộ lọc quảng cáo an toàn; và phải lưu nhật ký phục vụ hậu kiểm.

Cũng cần được bổ sung thêm, theo đại biểu Hiếu là quy định dữ liệu nhận diện và truy xuất nguồn gốc số. Với loại tác phẩm văn học mạng, giữ "bản cuối cùng" là chưa đủ; cơ quan quản lý nhà nước phải biết ai công bố, phiên bản nào, thời điểm nào, chương nào bị sửa, quyền thuộc về ai. Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định các nền tảng phải cung cấp các thông tin này cho cơ quan quản lý nhà nước. Đồng thời, cần yêu cầu kết nối dữ liệu từ nền tảng đến cơ quan quản lý nhà nước để tự động thu nhận bản lưu định kỳ đối với tác phẩm có quy mô phổ biến lớn hoặc có giá trị. Đây là hạ tầng vừa phục vụ quản lý nhà nước, vừa phục vụ chính doanh nghiệp trong giao dịch bản quyền.

Về việc lùi hiệu lực thi hành quy định về "nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng" đến tận ngày 1/1/2029, ông Hiếu cho rằng điều này tuy thể hiện sự thận trọng của cơ quan quản lý nhưng đồng thời cũng tạo ra một "vùng trống pháp lý" kéo dài gần 3 năm. Việc chậm trễ này có thể bỏ lỡ "thời điểm vàng" để xây dựng các nền tảng nội địa đủ sức cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới.

Vì vậy, đại biểu Hiếu kiến nghị dự thảo luật bổ sung quy định về việc xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho các nền tảng văn học mạng nội địa đủ điều kiện, cho phép vận hành sớm dưới sự giám sát của cơ quan quản lý. Qua thử nghiệm, Nhà nước có thể hoàn thiện các công cụ như xác thực danh tính tác giả, bộ lọc quảng cáo an toàn, lưu lịch sử phiên bản và tiếp nhận dữ liệu tự động. Cách làm này vừa giảm khoảng trống pháp lý, vừa hỗ trợ Việt Nam phát triển nền tảng văn hóa số có năng lực cạnh tranh khu vực.

Cũng góp ý về xuất bản trên không gian mạng, đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Quảng  Trị) đề nghị quy định rõ ngay trong luật các dấu hiệu để xác định đó là hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, đồng thời cũng làm rõ các trường hợp loại trừ cơ chế quản lý, chủ thể chịu trách nhiệm và trình tự xử lý.

Bà Tâm nêu rõ, khái niệm nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng quy định tại khoản 18 Điều 4 của dự thảo luật có phạm vi rộng nhưng chưa được xác định rõ tiêu chí nhận diện như quy mô phổ biến, tính thường xuyên, mục đích hoạt động cũng như các trường hợp không thuộc phạm vi điều chỉnh. Điều này có thể dẫn đến khó áp dụng thống nhất và cũng dễ chồng chéo với pháp luật về báo chí, thông tin điện tử, mạng xã hội, giao dịch điện tử, an ninh mạng và sở hữu trí tuệ.

Thực tiễn cho thấy, nhiều nền tảng số như blog, kênh nội dung hoặc hệ thống học liệu đang thực hiện các hoạt động gần với xuất bản nhưng chưa được phân loại rõ ràng, thậm chí có tình trạng xuất bản trá hình trên môi trường mạng, phát hành nội dung có tính hệ thống nhưng lại không chịu sự điều chỉnh của Luật Xuất bản. Vì vậy, đề nghị bổ sung quy định theo hướng xác định rõ tiêu chí nhận diện ngay trong dự thảo luật và giao Chính phủ quy định chi tiết để đảm bảo tính linh hoạt trong quản lý, đại biểu Tâm nêu quan điểm.