Ở Hùng Lô, di sản không để trưng bày mà để sống. Và chính sự sống ấy, mộc mạc nhưng bền bỉ, mới là bảo chứng rõ ràng nhất cho sức bền của văn hóa đất Tổ hôm nay và mai sau (Ảnh: P.V)

Mái đình rêu phong và ký ức ngàn năm

Sớm mai, khi sương còn vương trên những tán cây cổ thụ, đình Hùng Lô hiện lên như một thước phim cũ nhuốm màu thời gian. Ngôi đình nằm giữa làng cổ ven sông Lô, thuộc phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ - vùng đất được xem là địa linh từ thời các Vua Hùng.

Theo tư liệu còn lưu giữ, đình được dựng vào năm 1697, thời vua Lê Hy Tông, trên nền một miếu cổ gắn với truyền thuyết Vua Hùng dừng chân nơi đây. Hơn ba thế kỷ trôi qua, công trình vẫn gần như nguyên vẹn dáng dấp kiến trúc thời Lê Trung Hưng - điều hiếm thấy giữa những biến thiên của lịch sử.

Ngay từ nghi môn, vẻ uy nghi đã hiện rõ với trụ biểu cao vút, linh vật đá trấn giữ hai bên. Qua sân đình rộng, bóng cây đa, cây si phủ xuống không gian tĩnh lặng, như ôm trọn ký ức làng quê. Tòa đại đình ba gian hai chái, mái ngói mũi hài xếp lớp, bốn góc đao cong mềm mại. Trên nóc, hình tượng lưỡng long chầu nguyệt nổi bật, tạo nên tổng thể vừa bề thế, vừa hài hòa.

Bên trong, hệ thống cột gỗ lim, đinh, sến, táu vẫn vững chãi qua hàng trăm năm. Những vì kèo liên kết bằng kỹ thuật mộng truyền thống, không dùng đinh sắt, thể hiện trình độ xây dựng tinh xảo của cha ông. Cụ Nguyễn Văn Tòng, thủ từ đình, chia sẻ: “Đình chỉ tu bổ nhỏ, còn lại giữ nguyên như thời Lê. Người xưa dựng bằng cả tài hoa và lòng thành nên mới bền đến vậy”.

Nếu kiến trúc tạo nên dáng vóc, thì nghệ thuật điêu khắc chính là phần hồn của đình. Trên các cốn, bẩy, cửa võng, những mảng chạm tứ linh, tứ quý xen lẫn cảnh sinh hoạt đời thường hiện lên sinh động. Mỗi đường nét mềm mại, tinh xảo như kể lại nhịp sống của một thời đã xa.

Không gian đình còn lưu giữ nhiều cổ vật quý: 43 câu đối ca ngợi công đức Vua Hùng, các đồ thờ bằng đồng và đặc biệt là bộ kiệu gồm bốn kiệu văn cùng kiệu Bát Cống - những tác phẩm điêu khắc tiêu biểu thời Hậu Lê. Vào dịp Giỗ Tổ, đoàn rước hơn 200 người từ đình tiến về Đền Hùng, tạo nên một nghi lễ trang nghiêm mà sống động.

Từ sáng sớm, tiếng trống hội vang dồn dập, lan khắp các ngõ làng. Những cỗ kiệu sơn son thếp vàng được nâng lên trong tiếng hô đồng thanh, nhịp chân trai tráng dập đều trên nền đất. Cờ hội rực đỏ, tiếng trống, tiếng chiêng hòa quyện, tạo nên không khí vừa náo nhiệt, vừa thiêng liêng.

Ở khoảnh khắc ấy, không còn khoảng cách giữa người tham gia và người chứng kiến. Ai cũng bị cuốn vào dòng chảy lễ hội, nơi truyền thống không nằm trên sách vở mà hiện diện trong từng bước chân, từng nhịp trống. Lễ hội đình Hùng Lô, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2022, vì thế không chỉ là ký ức mà là một phần đời sống đang tiếp diễn.

Hát Xoan - thanh âm của cội nguồn

Tiếng trống chầu bất ngờ vang lên một nhịp dứt khoát, trầm và sâu, như đánh thức cả không gian đình cổ. Trên chiếu hát trải giữa sân, một đào nương khẽ nghiêng mình, đôi tay uốn lại thành hình nụ hoa, ánh mắt đưa nhẹ về phía người kép đối diện.

Người kép bước lên nửa nhịp, hai thanh phách gõ khẽ, tiếng “tách… tách…” vang lên khô, gọn, như giữ nhịp cho cả không gian. Giọng hát cất lên, không cao, không gấp mà dàn trải, ngân dài, len qua từng cột gỗ, dội lên mái ngói rêu phong rồi rơi xuống khoảng sân đầy nắng.

Ở đó, từng chuyển động nhỏ đều có ý nghĩa. Bàn tay mở ra là cánh hoa, khép lại là nụ. Bước chân nhún xuống là giữ nhịp, nhấc lên là dẫn dắt. Ánh mắt không nhìn khán giả mà tìm nhau, giữ nhau, như một cuộc đối thoại thầm lặng đã tồn tại hàng trăm năm.

Không có sân khấu, không có ánh đèn, không có khoảng cách. Người xem ngồi ngay bên mép chiếu, có thể nghe rõ tiếng thở, thấy rõ từng cái chớp mắt. Và chính sự gần gũi ấy khiến hát Xoan ở đình Hùng Lô không còn là một tiết mục mà trở thành một trải nghiệm sống động.

Hát Xoan ở đình Hùng Lô không phải là một tiết mục biểu diễn đơn thuần. Đó là nghi lễ, là ký ức, là sự tiếp nối của hàng trăm năm văn hóa. Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Xoan An Thái, chia sẻ: “Nếu chỉ sai một nhịp trống thôi thì cả bài Xoan sẽ không còn đúng nữa. Hát Xoan là sự kết hợp của lời hát, động tác, ánh mắt, nhịp phách, tất cả phải hòa làm một”.

Điệu Xoan có lúc tha thiết, có lúc rộn ràng, khi lại trầm mặc như lời nhắc về cội nguồn. Từ những bước chân nhún nhảy, tiếng phách gõ nhịp đến ánh mắt trao nhau giữa đào và kép, tất cả tạo nên một không gian diễn xướng đầy mê hoặc.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, Dương Hoàng Hương, nhấn mạnh: “Chúng tôi xác định bảo tồn hát Xoan phải gắn với phát triển bền vững. Việc số hóa, truyền dạy cho thế hệ trẻ và gắn với du lịch là hướng đi lâu dài, nhưng phải giữ được tính nguyên gốc của di sản”.

Năm 2017, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại đình Hùng Lô, di sản ấy vẫn sống, không nằm trong bảo tàng mà hiện diện trong từng nhịp thở của đời sống.

Không gian đình Hùng Lô hôm nay không còn là nơi chỉ để chiêm ngưỡng. Du khách đến đây có thể trực tiếp tham gia vào hành trình văn hóa. Họ có thể học từng động tác hát Xoan, nghe nghệ nhân giảng giải cách phân biệt Xoan cổ và Xoan cải biên, trải nghiệm làm bánh chưng, bánh dày, tham quan những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi và thưởng thức nhịp sống làng quê.

Ông David Miller, du khách đến từ Anh, chia sẻ: “Tôi từng xem nhiều chương trình biểu diễn truyền thống, nhưng ở đây thì khác. Mọi thứ diễn ra rất tự nhiên, không có khoảng cách giữa người diễn và người xem. Tôi cảm nhận được lịch sử đang hiện diện”.

Trong khi đó, chị Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ Hà Nội, bày tỏ: “Chỉ cách Hà Nội chưa đầy hai giờ di chuyển nhưng cảm giác như bước vào một thế giới khác. Ở đây có sự bình yên, có chiều sâu văn hóa mà không nơi nào dễ dàng có được”.

Những trải nghiệm ấy đang giúp đình Hùng Lô trở thành điểm du lịch văn hóa cộng đồng hấp dẫn. Chỉ riêng quý I/2025, địa phương đã đón hàng nghìn lượt khách, trong đó có cả du khách quốc tế.

Điều khiến đình Hùng Lô trở nên khác biệt không nằm ở quy mô hay độ hoành tráng, mà ở cách di sản được giữ trong trạng thái sống. Nhiều điểm du lịch văn hóa hiện nay tái hiện di sản theo hướng trình diễn, tách biệt giữa người làm và người xem. Tại Hùng Lô, ranh giới đó gần như bị xóa bỏ. Nghệ nhân vẫn hát trong không gian thờ tự, người dân vẫn tham gia lễ hội như một phần đời sống, còn du khách được bước vào, học, thử và cảm nhận.

Chính sự chân thực này tạo nên sức hút đặc biệt với khách quốc tế. Họ không tìm kiếm một buổi biểu diễn hoàn hảo mà tìm kiếm cảm giác được chạm vào văn hóa bản địa. Khi được ngồi sát chiếu hát, cầm thử thanh phách hay bước theo nhịp rước kiệu, trải nghiệm trở nên cá nhân và khó lặp lại.

Từ góc độ phát triển, mô hình du lịch cộng đồng tại Hùng Lô đang cho thấy hiệu quả rõ rệt. Du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn cho các dịch vụ địa phương như ẩm thực, làng nghề, trải nghiệm. Điều này giúp giá trị di sản không dừng ở bảo tồn mà chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế, tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ. Trong bối cảnh du lịch văn hóa ngày càng cạnh tranh, chính sự nguyên bản và khả năng “sống cùng di sản” đã giúp Hùng Lô định hình một hướng đi riêng, bền vững và có sức lan tỏa.

Giữa nhịp sống hiện đại, đình Hùng Lô vẫn giữ một tiết tấu riêng, nơi di sản không nằm yên mà hiện diện trong đời sống thường ngày. Hát Xoan vẫn vang dưới mái đình, lễ hội vẫn tiếp nối qua từng thế hệ và người dân vẫn gìn giữ bằng chính cách họ sống.