Dữ liệu là nền tảng quản lý

Việc tổng kết thi hành Luật Hải quan năm 2014 diễn ra trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những thay đổi sâu rộng đối với phương thức quản lý và vận hành nền kinh tế. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và Internet vạn vật (IoT) đặt ra yêu cầu các quy trình nghiệp vụ hải quan phải đạt mức độ tự động hóa cao hơn, hướng tới mô hình quản lý dựa trên dữ liệu và phân tích rủi ro.

Xu thế này đã được nhiều quốc gia áp dụng. Chẳng hạn, Trung Quốc triển khai chiến lược “Ba thông minh” gồm hải quan thông minh, biên giới thông minh và kết nối thông minh; trong khi Nhật Bản thúc đẩy “Sáng kiến Hải quan thông minh 2020” dựa trên các trụ cột về công nghệ, khả năng phục hồi và khả năng kết nối đa nền tảng.

Việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu tin cậy không chỉ phục vụ hoạt động thông quan mà còn tạo nền tảng để cơ quan hải quan chia sẻ thông tin với các cơ quan quản lý khác.

Đối với Việt Nam, việc sửa đổi Luật Hải quan được xem là bước đi quan trọng để hiện thực hóa lộ trình phát triển hải quan số theo khuyến nghị của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO). Mục tiêu là chuyển đổi từ mô hình hải quan điện tử sang hệ sinh thái quản lý dữ liệu hiện đại, nơi dữ liệu được sử dụng làm cơ sở để tự động phân tích, đánh giá rủi ro và hỗ trợ ra quyết định.

Trong mô hình quản lý mới, triết lý quản lý hải quan cũng có sự thay đổi căn bản. Nếu trước đây trọng tâm là kiểm soát hồ sơ và thủ tục hành chính, thì trong giai đoạn mới, việc đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp dựa trên dữ liệu sẽ đóng vai trò trung tâm. Theo khuyến nghị của WCO, cơ quan hải quan hiện đại không chỉ là “người gác cổng” tại biên giới mà còn là đơn vị vận hành hệ sinh thái dữ liệu thương mại tin cậy.

Việc ứng dụng AI và các công cụ phân tích dữ liệu cho phép hệ thống tự động nhận diện các rủi ro tiềm ẩn mà phương thức kiểm tra thủ công khó phát hiện. Đồng thời, khi hệ thống công nghệ của cơ quan hải quan được kết nối tương thích với hệ thống của doanh nghiệp vận tải và logistics, quá trình trao đổi thông tin có thể diễn ra theo thời gian thực, giúp rút ngắn đáng kể thời gian thông quan.

Ở mức độ cao hơn, dữ liệu còn là cơ sở để triển khai các mô hình quản lý tiên tiến như thông quan trước hoặc mở rộng chương trình doanh nghiệp ưu tiên (AEO). Các công nghệ nhận diện sinh trắc học như nhận diện khuôn mặt hoặc vân tay cũng đang được nghiên cứu áp dụng nhằm tối ưu hóa lưu lượng hành khách tại các cửa khẩu quốc tế.

Việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu tin cậy không chỉ phục vụ hoạt động thông quan mà còn tạo nền tảng để cơ quan hải quan chia sẻ thông tin với các cơ quan quản lý khác như cơ quan thuế, ngân hàng hoặc lực lượng kiểm soát biên giới. Khi dữ liệu được kết nối đồng bộ, tỷ lệ kiểm tra thực tế có thể giảm đáng kể, trong khi nguồn lực quản lý được tập trung vào các nhóm rủi ro cao.

Hướng tới mô hình hải quan số

Sau hơn một thập kỷ triển khai, Luật Hải quan năm 2014 đã tạo nền tảng quan trọng cho quá trình hiện đại hóa ngành hải quan. Hệ thống pháp lý được hoàn thiện với nhiều văn bản hướng dẫn, gồm 8 nghị định, 9 quyết định của Thủ tướng Chính phủ, 7 thông tư liên tịch và 25 thông tư của Bộ Tài chính.

Các văn bản này đã tạo hành lang pháp lý cho cải cách thủ tục hành chính, đặc biệt là chuyển từ hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử. Một số quy định quan trọng như Nghị định số 08/2015/NĐ-CP, Nghị định số 59/2018/NĐ-CP và Nghị định số 167/2025/NĐ-CP đã góp phần đổi mới sâu rộng quy trình nghiệp vụ hải quan.

Một trong những kết quả nổi bật của cải cách hải quan thời gian qua là việc hình thành quy trình hải quan điện tử, hạn chế tối đa tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Thông qua các hệ thống công nghệ thông tin, phần lớn thủ tục đã được xử lý tự động, giúp giảm đáng kể chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.

Hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS là minh chứng rõ nét cho hiệu quả hiện đại hóa. Theo cơ quan hải quan, tờ khai luồng xanh được xử lý chỉ trong 1 - 3 giây, trong khi luồng vàng không quá 2 giờ làm việc. Việc rút ngắn thời gian thông quan mang lại lợi ích kinh tế đáng kể, bởi nếu giảm được 1 ngày thông quan, doanh nghiệp có thể tiết kiệm khoảng 0,5% - 0,8% giá trị lô hàng.

Bên cạnh đó, hệ thống bản lược khai hàng hóa điện tử (E-Manifest) đã được triển khai tại 100% cảng biển trên toàn quốc, với sự tham gia của toàn bộ hãng tàu và doanh nghiệp giao nhận. Dữ liệu từ hệ thống cho phép cơ quan hải quan phân tích rủi ro từ xa trước khi tàu cập cảng 24 - 48 giờ, góp phần phát hiện sớm các dấu hiệu gian lận thương mại.

Việc tự động hóa thông qua E-Manifest cũng giúp các cảng biển tối ưu kế hoạch xếp dỡ, giảm thời gian tàu chờ và nâng hiệu suất khai thác cầu cảng. Đối với doanh nghiệp, thủ tục được xử lý nhanh hơn giúp giảm chi phí lưu kho bãi, bảo đảm tiến độ sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Sự kết nối giữa các hệ thống như VNACCS/VCIS, E-Manifest và Cơ chế một cửa quốc gia - hiện đã kết nối hơn 250 thủ tục hành chính của các bộ, ngành - đang hình thành trục dữ liệu quan trọng cho hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam.

Theo đánh giá của cơ quan hải quan, thành công của quá trình cải cách không chỉ đến từ việc đầu tư công nghệ mà còn từ việc xây dựng khung pháp lý minh bạch và đồng bộ.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp, việc tiếp tục hoàn thiện Luật Hải quan theo hướng gắn với hạ tầng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo được xem là bước đi tất yếu.

Việc ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu, soi chiếu hàng hóa và dự báo rủi ro sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời bảo đảm sự thông suốt của dòng chảy thương mại. Qua đó, Hải quan Việt Nam có thể tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.