Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, gánh nặng bệnh tật, chi phí điều trị và nhu cầu chăm sóc dài hạn ngày càng gia tăng, đặt ra yêu cầu chuyển mạnh sang dự phòng chủ động, trong đó tiêm vắc-xin được xem là giải pháp quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe người cao tuổi.

Thông tin được các chuyên gia chia sẻ tại Hội nghị Khoa học thường niên Hội Lão khoa Việt Nam lần thứ VII, diễn ra trong hai ngày 13-14/11 với chủ đề "Lão khoa trong kỷ nguyên mới: Dự phòng - Tích hợp - Cá thể hóa".

PGS-TS.Nguyễn Trung Anh, Chủ tịch Hội Lão khoa Việt Nam, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương cho biết, trung bình một người Việt Nam trên 60 tuổi mắc 3-4 bệnh, trong khi người trên 80 tuổi có thể mắc hơn 6 bệnh. Cùng với số lượng bệnh lý gia tăng, nhiều người cao tuổi còn suy giảm khả năng vận động, sức khỏe thể chất và khả năng tự chăm sóc, phải phụ thuộc vào người thân hoặc các phương tiện hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày.

PGS-TS.Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương, Chủ tịch Hội Lão khoa Việt Nam phát biểu tại hội nghị. (Ảnh: BVCC)

Đáng chú ý, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã đạt khoảng 73,5 tuổi nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 64 năm. Khoảng cách này cho thấy một bộ phận đáng kể người dân phải trải qua nhiều năm cuối đời trong tình trạng sức khỏe suy giảm, mắc bệnh mạn tính hoặc cần được chăm sóc y tế thường xuyên.

Gánh nặng bệnh tật ở người cao tuổi vì vậy không đơn thuần nằm ở số lượng bệnh mắc phải mà còn thể hiện qua thời gian điều trị kéo dài, nguy cơ biến chứng, suy giảm chất lượng cuộc sống và sự phụ thuộc ngày càng lớn vào gia đình.

Với những trường hợp mắc đồng thời tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp mạn tính hoặc các rối loạn thần kinh, quá trình điều trị trở nên phức tạp do phải phối hợp nhiều loại thuốc, theo dõi nhiều chỉ số sức khỏe và thường xuyên điều chỉnh phác đồ.

Trong điều kiện đó, một đợt nhiễm trùng đường hô hấp như cúm mùa, viêm phổi do phế cầu hoặc nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) có thể khiến bệnh nền diễn biến nghiêm trọng, làm gia tăng nguy cơ nhập viện, kéo dài thời gian điều trị và ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của người bệnh.

Ngoài những tổn thất về sức khỏe, tình trạng đa bệnh lý còn tạo áp lực tài chính cho người bệnh và gia đình. Chi phí thuốc men, khám chuyên khoa, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn có thể trở thành khoản chi đáng kể, đặc biệt đối với những gia đình có người cao tuổi mất khả năng tự sinh hoạt. Người thân cũng phải dành nhiều thời gian chăm sóc, ảnh hưởng đến công việc, thu nhập và đời sống gia đình.

Ở góc độ hệ thống y tế, số người cao tuổi gia tăng đồng nghĩa với nhu cầu khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng và chăm sóc liên tục ngày càng lớn. Việc điều trị theo từng chuyên khoa riêng lẻ, thiếu sự phối hợp giữa các cơ sở y tế, có thể khiến người bệnh phải thăm khám nhiều lần, sử dụng nhiều loại thuốc và gặp khó khăn trong quản lý sức khỏe tổng thể.

Về phía Bộ Y tế, theo TS.Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), đặc điểm nổi bật của người bệnh cao tuổi là thường mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính, sử dụng nhiều loại thuốc, dễ gặp các biến cố bất lợi trong điều trị và có nguy cơ suy giảm khả năng sống độc lập.

Sự gia tăng của tình trạng đa bệnh lý, đa thuốc và các hội chứng lão khoa đòi hỏi hệ thống y tế phải thay đổi phương thức tiếp cận, thay vì chỉ tập trung xử lý từng bệnh lý riêng biệt như trước đây.

Theo ông Nguyễn Trọng Khoa, mục tiêu chăm sóc sức khỏe người cao tuổi cần chuyển sang mô hình toàn diện, tích hợp, liên tục và lấy người bệnh làm trung tâm. Hoạt động điều trị phải được kết hợp với dự phòng, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, vận động thể lực, chăm sóc sức khỏe tinh thần và duy trì khả năng sống độc lập.

Để thực hiện định hướng này, ngành Y tế cần phát triển chuyên ngành lão khoa theo hướng phối hợp đa chuyên khoa, kết nối các lĩnh vực nội khoa, thần kinh, tim mạch, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, dược lâm sàng, điều dưỡng và chăm sóc giảm nhẹ.

Cùng với đó, việc đánh giá lão khoa toàn diện phải được tăng cường, bao gồm tình trạng bệnh lý, khả năng vận động, nhận thức, dinh dưỡng, tâm lý, nguy cơ té ngã và mức độ tự chăm sóc. Những thông tin này là cơ sở xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp với tình trạng sức khỏe và nhu cầu của từng người bệnh, hạn chế nguy cơ áp dụng máy móc các phác đồ điều trị riêng lẻ đối với người mắc nhiều bệnh cùng lúc.

Thực tế, mạng lưới chăm sóc lão khoa hiện vẫn chưa đồng đều giữa các địa phương, nguồn nhân lực chuyên sâu còn hạn chế, trong khi sự kết nối giữa bệnh viện, y tế cơ sở, gia đình và cộng đồng chưa thực sự chặt chẽ. Những hạn chế này càng cho thấy tính cấp thiết của việc phát triển các mô hình chăm sóc tích hợp, giúp người cao tuổi được theo dõi sức khỏe thường xuyên, phát hiện sớm nguy cơ và can thiệp kịp thời.

Tại Hội nghị, các chuyên gia cũng trao đổi về mô hình Chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi (ICOPE) của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trong đó chú trọng đánh giá khả năng nhận thức, vận động, dinh dưỡng, thị giác, thính giác và sức khỏe tâm lý để xây dựng kế hoạch chăm sóc cá thể hóa, có sự phối hợp giữa nhân viên y tế, gia đình và cộng đồng.

Đáng chú ý, trong năm 2026, Bộ Y tế và Hội Lão khoa Việt Nam đã có những bước tiến trong chuẩn hóa hoạt động chuyên môn, với việc ban hành tài liệu hướng dẫn chuyên ngành lão khoa, hướng dẫn phòng ngừa cúm và hướng dẫn tiêm chủng ở người cao tuổi. Những tài liệu này góp phần thúc đẩy tư duy chăm sóc chủ động, hướng đến kiểm soát nguy cơ trước khi bệnh diễn biến nặng, đồng thời nâng cao chất lượng điều trị và chăm sóc lâu dài.

Bên cạnh quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và dinh dưỡng, tiêm chủng đang được chú trọng như một giải pháp dự phòng quan trọng đối với người cao tuổi, đặc biệt là nhóm có nhiều bệnh nền hoặc nguy cơ cao gặp biến chứng do các bệnh truyền nhiễm.

Năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên và dự báo con số này tăng lên khoảng 18 triệu người vào năm 2030. Tuy nhiên, tỷ lệ tiêm chủng ở người cao tuổi vẫn còn hạn chế. Một khảo sát tại Cần Thơ giai đoạn 2022-2023 ghi nhận chỉ 7,9% người từ 65 tuổi trở lên đã tiêm vắc-xin cúm.

Những số liệu này cho thấy khoảng trống trong công tác dự phòng bệnh truyền nhiễm ở nhóm dân số có nguy cơ cao. Trong khi đó, tuổi càng lớn, hệ miễn dịch càng có xu hướng suy giảm khả năng đáp ứng trước tác nhân gây bệnh, khiến người cao tuổi dễ mắc các bệnh nhiễm trùng và gặp biến chứng nặng hơn.

Đối với người đang sống chung với bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc bệnh phổi mạn tính, nguy cơ càng đáng lưu ý. Một đợt cúm có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh nền; nhiễm phế cầu có thể dẫn đến viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm màng não; trong khi RSV có thể gây bệnh đường hô hấp dưới nghiêm trọng. Zona thần kinh cũng có thể để lại tình trạng đau dây thần kinh kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.

Các chuyên gia tại hội nghị nhấn mạnh tiêm chủng cần được lồng ghép vào hoạt động chăm sóc sức khỏe thường quy, coi mỗi lần người cao tuổi đến cơ sở y tế là cơ hội để rà soát tiền sử tiêm chủng, đánh giá nguy cơ và tư vấn những loại vắc-xin phù hợp.

Khuyến cáo tiêm chủng cho người cao tuổi được xây dựng trên ba nguyên tắc chủ động, cá thể hóa và cập nhật định kỳ. Việc chỉ định cần căn cứ vào độ tuổi, bệnh nền, thuốc đang sử dụng, tình trạng miễn dịch và tiền sử tiêm chủng, bảo đảm hiệu quả phòng bệnh và an toàn cho từng người.

Trước đó, nói về dự phòng chủ động bằng vắc-xin, theo bác sỹ Tô Trương An Phúc, hệ thống Tiêm chủng Long Châu, người trên 65 tuổi cần chủ động phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm bằng vắc-xin, do hệ miễn dịch suy yếu theo tuổi tác làm tăng nguy cơ mắc bệnh và xuất hiện biến chứng nghiêm trọng.

Những loại vắc-xin người cao tuổi cần quan tâm bao gồm cúm mùa, phế cầu, zona thần kinh, uốn ván - bạch hầu, RSV và một số vắc-xin khác tùy tình trạng sức khỏe, tiền sử miễn dịch. Đối với người chưa được tiêm phòng viêm gan B hoặc chưa hoàn thành lịch tiêm, bác sỹ cũng có thể đánh giá để tư vấn bổ sung phù hợp.

Trong đó, tiêm vắc-xin cúm hằng năm có ý nghĩa quan trọng vì virus cúm liên tục biến đổi, trong khi miễn dịch bảo vệ sau tiêm có thể giảm dần. Với người cao tuổi mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc bệnh phổi mạn tính, phòng cúm còn góp phần hạn chế nguy cơ bệnh nền diễn biến nặng do nhiễm trùng.

Vắc-xin phế cầu giúp phòng ngừa các bệnh do phế cầu khuẩn gây ra, đặc biệt là những thể bệnh xâm lấn nguy hiểm như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não. Đối với zona thần kinh, tiêm phòng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng đau dây thần kinh kéo dài. Vắc-xin RSV cũng là một biện pháp phòng ngừa cần được cân nhắc đối với người cao tuổi thuộc nhóm tuổi và nguy cơ phù hợp.

Theo chuyên gia, quá trình lão hóa miễn dịch khiến cơ thể người cao tuổi giảm khả năng nhận diện và loại bỏ các tác nhân gây bệnh. Đồng thời, các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, bệnh phổi càng làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng.

Đáng chú ý, ngay cả những người lớn tuổi có sức khỏe tương đối tốt, chưa mắc bệnh nền, vẫn cần được tư vấn tiêm phòng phế cầu. Việc lựa chọn loại vắc-xin và lịch tiêm phải dựa trên độ tuổi, tình trạng sức khỏe và lịch sử tiêm chủng, thay vì áp dụng một lịch tiêm giống nhau cho tất cả mọi người.

Các bác sỹ lưu ý, người cao tuổi mắc bệnh mạn tính không đồng nghĩa với việc không thể tiêm vắc-xin. Nhiều trường hợp bệnh nền được kiểm soát ổn định vẫn có thể tiêm chủng và thuộc nhóm cần ưu tiên dự phòng do nguy cơ biến chứng nặng nếu mắc bệnh truyền nhiễm cao hơn.

Tuy nhiên, trước khi tiêm, người cao tuổi cần được khám sàng lọc, cung cấp đầy đủ thông tin về bệnh đang điều trị, thuốc sử dụng, tiền sử dị ứng và các phản ứng sau tiêm trước đó. Bác sỹ sẽ đánh giá chỉ định, chống chỉ định, các trường hợp cần thận trọng và lựa chọn thời điểm tiêm phù hợp.

Việc tiêm vắc-xin cũng cần được kết hợp với khám sức khỏe định kỳ, kiểm soát huyết áp, đường huyết, tuân thủ điều trị bệnh nền, dinh dưỡng hợp lý và vận động phù hợp thể trạng. Tiêm chủng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh nhưng có thể giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh truyền nhiễm, biến chứng nặng và nhập viện.