Máy tính lượng tử của IBM. Nguồn ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ

Yêu cầu tất yếu để phát triển công nghệ lượng tử chiến lược

Tính toán lượng tử là một khoa học liên ngành sâu sắc, đòi hỏi kiến thức về vật lý lý thuyết, cơ học lượng tử, hóa học tính toán, khoa học máy tính và toán học ứng dụng. Muốn tự chủ phát triển công nghệ chiến lược lượng tử, Việt Nam tất yếu phải hình thành, xây dựng, phát triển nguồn nhân lực công nghệ lượng tử.

Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cuối tháng 5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ đạo nhiều giải pháp để phát triển công nghệ lượng tử từ thể chế, cơ chế tài chính, hạ tầng dữ liệu, hợp tác quốc tế và nguồn nhân lực.

Đối với nguồn nhân lực, Tổng Bí thư yêu cầu xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản, bao quát từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ đến chuyên gia đầu ngành và trí thức Việt Nam toàn cầu; đồng thời tạo môi trường học thuật tự do, cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trao quyền tự chủ và chính sách thu hút chuyên gia trong, ngoài nước.

Có thể thấy, bất kỳ quốc gia nào muốn phát triển các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược cũng phải bắt đầu từ đội ngũ các nhà nghiên cứu khoa học. Tại Việt Nam, công nghệ lượng tử là ngành khoa học mới, nên gần như chưa hình thành nguồn nhân lực cho ngành này, dù Việt Nam có số nhân lực nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ gần 208.000 người.

Chính vì thế, điều quan trọng nhất hiện nay đối với Việt Nam là xây dựng nguồn nhân lực lượng tử. Hoạt động đào tạo cần được triển khai đồng thời ở cả hai hướng: đào tạo cơ bản trong các trường đại học, viện nghiên cứu để hình thành đội ngũ chuyên gia và đào tạo gắn với các bài toán thực tiễn nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Thách thức và lợi thế của Việt Nam

Đánh giá về nguồn nhân lực lượng tử, TS. Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Công nghệ lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, thách thức lớn nhất của Việt Nam không nằm ở chi phí phòng thí nghiệm vì thiết bị lượng tử không quá đắt đỏ như nhà máy bán dẫn, mà ở sự thiếu thốn một chiến lược bài bản, sự mâu thuẫn giữa các mục tiêu phát triển và rào cản thu hút nhân tài.

Theo ông Hưng, dù xuất phát sau thế giới về công nghệ lượng tử, Việt Nam có lợi thế rất lớn từ nguồn lực du học sinh và các nhân sự chất lượng cao đang học tập, làm việc trong các ngành như AI, Big Data ở nước ngoài. Họ chính là những người đang trực tiếp thụ hưởng kiến thức, nghiên cứu mới nhất, hay nhất từ các nước phát triển đã nắm giữ công nghệ lượng tử.

Đồng quan điểm, PGS-TS. Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới tạo sinh IGNITE đánh giá, Việt Nam hiện có lợi thế lớn về nguồn nhân lực trẻ, khả năng thích nghi công nghệ nhanh và sự quan tâm ngày càng cao của Nhà nước đối với khoa học công nghệ. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra bước tiến mới trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược trong thập niên tới.

Theo PGS-TS. Ngô Xuân Bách, Giám đốc Viện Quantum AI & Cyber Security (Tập đoàn FPT), so với các quốc gia đã đầu tư cho công nghệ lượng tử từ nhiều năm trước, Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu trong quá trình xây dựng năng lực nghiên cứu và phát triển lĩnh vực này. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực còn rất mới trên phạm vi toàn cầu và còn nhiều cơ hội để tham gia ở những giai đoạn tiếp theo.

Ông Bách cho rằng, đầu tư cho nguồn nhân lực cần được xem là ưu tiên lâu dài. Việc đào tạo đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia có nền tảng về toán học, khoa học máy tính, vật lý và an toàn thông tin sẽ giúp Việt Nam sẵn sàng hơn khi công nghệ lượng tử bước vào giai đoạn phát triển và ứng dụng rộng rãi trong tương lai.

“Cơ hội lớn nhất của Việt Nam nằm ở việc chuẩn bị từ sớm, đầu tư có trọng tâm và kiên trì xây dựng năng lực nghiên cứu, đào tạo trong dài hạn. Nguồn nhân lực chất lượng cao luôn là yếu tố then chốt đối với sự phát triển của các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Và để thu hút và phát triển đội ngũ nhà khoa học trẻ, điều quan trọng là tạo ra một lộ trình phát triển rõ ràng cùng môi trường đủ tốt để họ học hỏi, nghiên cứu và cống hiến lâu dài”, ông Bách nhấn mạnh.

Chiến lược nguồn nhân lực

Theo PGS-TS. Ngô Xuân Bách, FPT đang triển khai đồng thời các giải pháp thu hút chuyên gia giỏi, chuyên gia người Việt ở trong nước và nước ngoài; đào tạo và đầu tư dài hạn cho đội ngũ nhân sự tiềm năng, giúp họ được đầu tư bài bản và theo đuổi nghiên cứu dài hạn; tạo cơ hội để đội ngũ sinh viên, nghiên cứu sinh được làm việc với các bài toán thực tiễn, trong môi trường học thuật mang tính quốc tế thông qua mạng lưới hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước.

PGS-TS. Nguyễn Ái Việt đánh giá cao định hướng chấp nhận rủi ro khoa học và cơ chế “hậu kiểm” đã được đề cập trong các chính sách gần đây. Đây là bước chuyển rất quan trọng để tạo môi trường nghiên cứu linh hoạt hơn cho các nhà khoa học. Để chủ trương này phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện các hướng dẫn thực thi, tạo điều kiện cho nhà khoa học có thể điều chỉnh hướng nghiên cứu phù hợp với thực tiễn mà không bị bó buộc bởi các thủ tục cứng nhắc.

Theo ông Việt, muốn phát triển công nghệ chiến lược, Việt Nam cần hình thành các dự án khoa học công nghệ quy mô lớn đủ sức thu hút chuyên gia hàng đầu trong và ngoài nước. Nhân tài công nghệ không chỉ cần chế độ đãi ngộ phù hợp, mà còn cần môi trường làm việc đủ thách thức, có bài toán lớn để giải quyết và có cơ hội tạo ra giá trị thực sự.

Hiện tại, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang xây dựng Đề án Nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử. Đề án xác định 5 lĩnh vực ưu tiên theo thứ tự chiến lược gồm: truyền thông và an ninh lượng tử; mô phỏng lượng tử, thuật toán và phần mềm; cảm biến lượng tử và đo lường chính xác; vật liệu và linh kiện quang tử lượng tử; và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo GS-TS. Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có 3 nền tảng cần ưu tiên xây dựng ngay từ bây giờ, trong đó, ưu tiên trước hết là nền tảng con người. Việt Nam cần sớm hình thành các chương trình đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ và kỹ sư liên ngành về công nghệ lượng tử. Song song với đó là gửi nghiên cứu sinh đến các trung tâm hàng đầu thế giới và thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài cùng chuyên gia quốc tế.

Để làm được điều đó, Việt Nam cần cơ chế linh hoạt trong tuyển dụng và sử dụng nhân lực khoa học chất lượng cao; có chính sách đủ mạnh để thu hút chuyên gia giỏi trong và ngoài nước; hỗ trợ các nhóm nghiên cứu trẻ; cấp học bổng tiến sĩ, sau tiến sĩ và tạo môi trường nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế. Với công nghệ lượng tử, đầu tư cho con người luôn quan trọng không kém đầu tư cho thiết bị, một phòng thí nghiệm trang bị hiện đại nhưng không có đủ chuyên gia thật sự sẽ rất khó tạo ra kết quả thực chất.

Ông Thái kỳ vọng, giới khoa học Việt Nam sẽ thể hiện được vai trò tiên phong trong đào tạo những thế hệ nhà khoa học trẻ có năng lực thực sự trong lĩnh vực lượng tử, kết nối được với mạng lưới khoa học toàn cầu; phát triển các năng lực công nghệ lõi ở những hướng Việt Nam có thể làm chủ từng bước (mật mã hậu lượng tử, cảm biến lượng tử, quang tử, thuật toán và phần mềm lượng tử) và biến những năng lực này thành tài sản chiến lược của quốc gia; chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, giải pháp và năng lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

“Để hiện thực hóa kỳ vọng đó, giới khoa học cần vượt ra khỏi nếp tư duy đề tài - báo cáo để đi vào tư duy năng lực quốc gia, sản phẩm quốc gia và an ninh quốc gia. Đồng thời, cần sự đổi mới về văn hóa nghiên cứu: dám đặt vấn đề khó, dám chấp nhận thất bại có học hỏi, dám hợp tác liên ngành và xuyên tổ chức, đặt mục tiêu xây dựng năng lực dài hạn lên trên thành tích ngắn hạn”, ông Thái nhấn mạnh.